Trong bức tranh tăng trưởng và hội nhập của nền kinh tế Việt Nam, logistics đang ngày càng khẳng định vai trò của một ngành dịch vụ nền tảng, giữ nhiệm vụ kết nối sản xuất, lưu thông hàng hóa và chuỗi cung ứng. Tuy nhiên nhân lực logistics hiện nay còn đứng trước yêu cầu phải nâng cao chất lượng, thích ứng với chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) và những biến động ngày càng phức tạp của chuỗi cung ứng toàn cầu.
Nhu cầu lớn nhưng nguồn cung chưa theo kịp
Theo thống kê, hiện Việt Nam có hàng chục nghìn doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực logistics, với hơn nửa triệu lao động đang làm việc. Tuy nhiên, nguồn nhân lực được đào tạo bài bản vẫn còn khá hạn chế. Báo cáo Logistics Việt Nam 2024 dự báo đến năm 2035, nhu cầu bổ sung nhân lực của ngành có thể vượt 350.000 người, trong khi khả năng đáp ứng hiện mới chỉ đạt khoảng 10% nhu cầu thị trường.
Thực tế cho thấy, phần lớn doanh nghiệp logistics vẫn phải tự đào tạo nhân sự sau tuyển dụng. Có tới 85,7% doanh nghiệp phải đào tạo lại lao động thông qua công việc thực tế. Điều này phản ánh khoảng cách nhất định giữa đào tạo trong nhà trường với yêu cầu thực tiễn của doanh nghiệp.
Ông Hoàng Đình Kiên, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần tiếp vận Hòa Phát (Hòa Phát Logistics) cho rằng, trong những năm gần đây, logistics là ngành nhận được sự quan tâm ngày càng lớn từ Nhà nước, các trường đại học cũng như thị trường lao động. Tuy nhiên, từ góc độ doanh nghiệp sử dụng lao động, vẫn còn những khoảng trống cần được lấp đầy.
Theo ông Kiên, các trường đại học hiện nay đã trang bị cho sinh viên nền tảng kiến thức tương đối tốt, nhưng logistics là lĩnh vực mang tính “thực chiến” rất cao, gắn với quá trình vận động liên tục của hàng hóa và phát sinh nhiều tình huống khó lường.
“Khả năng xử lý vấn đề là yếu tố quyết định người lao động có thể làm việc tốt trong ngành hay không. Đây không chỉ là câu chuyện kiến thức chuyên môn mà còn cần kinh nghiệm thực tế, sự chịu khó, tâm huyết và tình yêu với nghề”, ông Hoàng Đình Kiên chia sẻ.
Khác với những lĩnh vực có quy trình chuẩn hóa cao, logistics luôn tồn tại nhiều biến số trong quá trình vận chuyển, lưu kho, giao nhận hàng hóa. Chỉ một khâu bị gián đoạn cũng có thể ảnh hưởng đến toàn bộ chuỗi vận hành. Bởi vậy, người lao động không chỉ cần hiểu nghiệp vụ, mà còn phải có khả năng phản ứng nhanh và giải quyết tình huống linh hoạt.
AI đang tái định nghĩa ngành logistics
Một trong những thay đổi lớn nhất của ngành logistics hiện nay chính là làn sóng chuyển đổi số và ứng dụng AI. Theo ông Hoàng Đình Kiên, AI không chỉ tác động tới logistics mà đang làm thay đổi bản chất vận hành của hầu hết các ngành nghề. Tuy nhiên, với logistics, nơi còn tồn tại nhiều khâu vận hành thủ công và số hóa chưa đồng đều, tác động của AI sẽ đặc biệt sâu rộng.
“AI sẽ đóng góp rất lớn trong quản trị, vận hành và tối ưu hóa hệ sinh thái logistics. Trong thời gian tới, AI có thể làm thay đổi bản chất công việc trong ngành và đây là điều mà sinh viên cũng như thị trường lao động cần chuẩn bị để thích ứng”, ông Kiên nhận định.
Theo đó, nguồn nhân lực logistics tương lai sẽ không chỉ dừng ở kiến thức chuyên môn truyền thống, mà cần được trang bị tư duy hệ thống, năng lực quản trị dữ liệu và khả năng sử dụng công nghệ như một công cụ hỗ trợ công việc.
Ông Kiên cho rằng, ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường, sinh viên cần học cách ứng dụng AI vào quản trị và vận hành, từ đó tạo ra giá trị gia tăng cho doanh nghiệp. Để tạo cơ hội tiếp cận thực tế, Hòa Phát Logistics hiện đang tổ chức cuộc thi ứng dụng AI trong quản trị doanh nghiệp với sự tham gia của nhiều trường đại học tại Hà Nội. Qua đó, doanh nghiệp không chỉ tìm kiếm ý tưởng mới mà còn tăng cường kết nối với sinh viên và môi trường đào tạo. Trong bối cảnh logistics ngày càng gắn với các mô hình quản trị thông minh, nhu cầu về nhân lực có khả năng vận hành hệ thống số, khai thác dữ liệu và thích ứng với tự động hóa được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng. Điều này cũng đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ đối với hệ thống đào tạo.
Thu hẹp khoảng cách giữa nhà trường và doanh nghiệp
Theo TS. Nguyễn Thị Vân Hà, Tổng Thư ký Hiệp hội Phát triển nhân lực Logistics Việt Nam (VALOMA), trong những năm gần đây, nhiều cơ sở đào tạo logistics đã có sự thay đổi tích cực theo hướng tăng tính thực tiễn. Hiệp hội đang phối hợp các trường đại học rà soát, điều chỉnh chương trình đào tạo hằng năm, bảo đảm bám sát nhu cầu thị trường lao động.
“Ngoài lý thuyết, hiện nay nhiều trường đã đưa doanh nghiệp trực tiếp tham gia vào các học phần chuyên đề để sinh viên được tiếp cận kinh nghiệm thực tế”, bà Vân Hà cho biết.
Một xu hướng đáng chú ý là việc đưa công nghệ và phần mềm quản trị vào giảng dạy. Nhiều trường đã bắt đầu triển khai hệ thống ERP, phần mềm quản trị doanh nghiệp như Odoo hoặc các công cụ mô phỏng vận hành logistics, giúp sinh viên có cái nhìn tổng thể hơn về chuỗi cung ứng. Bên cạnh đó, các hoạt động seminar, hội thảo chuyên sâu hay mô hình “Cà phê sinh viên” do VALOMA tổ chức cũng đang tạo không gian để sinh viên giao lưu, học hỏi từ doanh nghiệp. Ở góc độ người học, những trải nghiệm thực tế được xem là nền tảng quan trọng giúp sinh viên rút ngắn khoảng cách với môi trường lao động.
Em Phan Trường An, sinh viên Đại học CMC từng thực tập tại Tập đoàn Foxconn cho biết, trong quá trình thực tập tại các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), công việc của em liên quan trực tiếp đến dây chuyền sản xuất tự động hóa các linh kiện điện tử. Nhiệm vụ không chỉ là theo dõi dữ liệu vận hành mà còn phải phát hiện điểm nghẽn, đánh giá hiệu suất máy móc và đề xuất điều chỉnh nhằm tối ưu quy trình sản xuất. “Mặc dù doanh nghiệp chắc chắn vẫn phải đào tạo thêm do mỗi nơi có quy trình riêng, nhưng nếu nắm chắc kiến thức nền tảng ở trường thì sinh viên sẽ học nhanh hơn, chủ động hơn khi bước vào môi trường thực tế”, Trường An chia sẻ. Theo đó, bên cạnh kiến thức chuyên ngành, kỹ năng mềm, kỹ năng giao tiếp và khả năng xử lý tình huống là những giá trị quan trọng mà môi trường đào tạo mang lại.
Đầu tư cho con người để nâng sức cạnh tranh quốc gia
Trong bối cảnh Việt Nam đang đặt mục tiêu trở thành trung tâm logistics của khu vực, câu chuyện phát triển nguồn nhân lực không còn là vấn đề riêng của doanh nghiệp hay cơ sở đào tạo mà cần sự tham gia đồng bộ của nhiều chủ thể. Theo ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công thương, cùng với hạ tầng logistics, Việt Nam đang thúc đẩy mô hình cửa khẩu thông minh, tự động hóa quy trình vận chuyển, kiểm tra và thông quan hàng hóa. Nếu được triển khai hiệu quả, thời gian thông quan có thể rút ngắn đáng kể, mở ra không gian phát triển mới cho logistics Việt Nam. Tuy nhiên, hạ tầng hiện đại sẽ khó phát huy hiệu quả nếu thiếu đội ngũ nhân lực đủ năng lực vận hành.
Điều đó đồng nghĩa, logistics trong giai đoạn mới không còn đơn thuần là câu chuyện vận chuyển hàng hóa, mà đang chuyển dịch sang mô hình quản trị chuỗi cung ứng thông minh, nơi người lao động phải đồng thời am hiểu nghiệp vụ, công nghệ, ngoại ngữ và kỹ năng xử lý tình huống. Đầu tư cho nguồn nhân lực, vì thế, không chỉ là giải pháp trước mắt nhằm giải “cơn khát” lao động của doanh nghiệp mà còn là nền tảng chiến lược để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Trong bối cảnh nền kinh tế số và chuỗi cung ứng toàn cầu không ngừng phát triển, nhu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực Logistics và quản lý chuỗi cung ứng ngày càng trở nên cấp thiết. Điều đó đòi hỏi sự kết nối chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp thông qua vai trò kết nối từ Hiệp hội, nhằm tạo nên một hệ sinh thái đào tạo gắn liền thực tiễn, đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động hiện đại. Ngày 16/5, Hiệp hội Phát triển nhân lực Logistics Việt Nam (VALOMA) cùng lãnh đạo các ban chuyên môn của Hiệp hội, đại diện các trường và doanh nghiệp hội viên đã tới thăm, làm việc và trao Giấy chứng nhận Hội viên cho Trường đại học CMC.
Hoạt động hợp tác chiến lược giữa Nhà trường và các doanh nghiệp sẽ góp phần mở ra nhiều cơ hội thiết thực cho sinh viên trong các hoạt động: thực tập nghề nghiệp, trải nghiệm doanh nghiệp, phát triển kỹ năng chuyên môn, và kết nối việc làm trong môi trường chuyên nghiệp. Việc ký kết các MOU này là bước triển khai thực chất, tạo cơ sở để Trường đại học CMC và doanh nghiệp phối hợp tổ chức các chương trình thực tập, kiến tập, chia sẻ kinh nghiệm thực tế và tuyển dụng sinh viên ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường.
