Trong bối cảnh tình hình an ninh toàn cầu tiếp tục diễn biến phức tạp, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn gia tăng, trong khi các cơ chế kiểm soát vũ khí và giải trừ quân bị đa phương đối mặt nhiều thách thức, Hội nghị Kiểm điểm lần thứ 11 Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), diễn ra từ ngày 27/4 đến 22/5 tại trụ sở Liên hợp quốc ở New York (Mỹ), là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Thế giới đứng trước sự chọn lựa cần thiết phải củng cố cơ chế không phổ biến vũ khí hạt nhân. Đây là thời điểm cần gạt bỏ bất đồng, tiếp tục đối thoại, vì một thế giới hòa bình không có vũ khí hạt nhân.
Hiệp ước NPT ký năm 1968, có hiệu lực từ năm 1970 và hiện có 191 quốc gia thành viên, trong đó có sự tham gia của năm nước sở hữu vũ khí hạt nhân được thừa nhận và cũng là các nước Ủy viên Thường trực Hội đồng Bảo an gồm Anh, Pháp, Mỹ, Nga và Trung Quốc (nhóm P5). Đây là một trong những điều ước quốc tế mang tính toàn diện nhất, được coi là nền tảng của trật tự an ninh toàn cầu, với ba trụ cột chính: Ngăn ngừa phổ biến vũ khí hạt nhân, thúc đẩy giải trừ vũ khí hạt nhân, bảo đảm quyền sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình.
Kể từ khi NPT có hiệu lực, Hội nghị Kiểm điểm NPT được tổ chức 5 năm/lần nhằm rà soát tiến trình thực thi hiệp ước, trao đổi các biện pháp tăng cường tính phổ cập và thúc đẩy việc thực hiện các cam kết giữa các quốc gia thành viên. Hội nghị lần này diễn ra trong bối cảnh tình hình an ninh, chính trị quốc tế diễn biến phức tạp, đặt ra nhiều thách thức đối với các cơ chế giải trừ quân bị và không phổ biến vũ khí hạt nhân. Những lo ngại về an ninh toàn cầu là một trong những nguyên nhân dẫn đến phổ biến vũ khí hạt nhân khi loại vũ khí nguy hiểm này vốn được coi là “bảo đảm tối thượng” cho an ninh quốc gia của các cường quốc.
Khi môi trường an ninh quốc tế ngày càng bất ổn, triển vọng cắt giảm vũ khí hạt nhân của nhóm P5 được đánh giá là rất hạn chế. Ngay trước thềm hội nghị, Nga đã lên tiếng hoài nghi về khả năng thực tế của việc thúc đẩy cắt giảm kho vũ khí nhằm tiến tới loại bỏ hoàn toàn vũ khí hạt nhân. Moskva cảnh báo kế hoạch của “bộ ba hạt nhân phương Tây” gồm Mỹ, Anh và Pháp nhằm tăng cường kho vũ khí hạt nhân, xây dựng cơ sở hạ tầng mới cho các nhu cầu hạt nhân, bao gồm cả trên lãnh thổ của các đồng minh không sở hữu vũ khí hạt nhân và lôi kéo các đồng minh này vào kế hoạch hạt nhân-quân sự, ngày càng gây mất ổn định đối với tiến trình cắt giảm vũ khí hạt nhân toàn cầu.
Đáp lại, các nước G7 (Anh, Canada, Pháp, Đức, Italia, Nhật Bản và Mỹ) lại cáo buộc về những “nguy hiểm từ việc Nga và Trung Quốc củng cố vũ khí hạt nhân”. Trong khi đó, Nga nhấn mạnh nước này là một cường quốc hạt nhân có trách nhiệm, còn Trung Quốc khẳng định luôn duy trì sức mạnh hạt nhân ở mức tối thiểu cần thiết cho an ninh quốc gia và sẽ không bao giờ tham gia vào cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân.
Khoảng cách về lập trường giữa các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân và các quốc gia không sở hữu vũ khí hạt nhân cũng là một rào cản trong nỗ lực toàn cầu nhằm đạt được sự đồng thuận trong việc duy trì hiệu lực của hiệp ước này. Trước thềm hội nghị, nhóm 12 quốc gia không sở hữu vũ khí hạt nhân (gồm Nhật Bản, Australia, Canada, Chile, Đức, Mexico, Hà Lan, Nigeria, Philippines, Ba Lan, Thổ Nhĩ Kỳ và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất-UAE) đã kêu gọi tăng cường hợp tác chặt chẽ hơn, cũng như thúc đẩy các nỗ lực kiểm soát vũ khí khẩn cấp, đồng thời cảnh báo những rủi ro an ninh gia tăng đang đe dọa những tiến triển đạt được trong nhiều thập kỷ qua. Trong tuyên bố chung, các nước này đã kêu gọi các bên tham gia NPT thúc đẩy đối thoại mang tính xây dựng với cách tiếp cận hướng tới tương lai.
Bất đồng sâu sắc đã khiến hai hội nghị kiểm điểm NPT gần đây không thể thông qua văn kiện cuối cùng. Trong bối cảnh tình hình địa-chính trị tại nhiều khu vực trên thế giới diễn biến căng thẳng như hiện nay, hội nghị lần này được đánh giá sẽ hết sức khó khăn trong tìm kiếm sự đồng thuận quốc tế đối với hiệp ước này. Tuy nhiên, thúc đẩy các biện pháp thực chất trong lĩnh vực giải trừ quân bị, nâng cao tính minh bạch, xây dựng lòng tin và giảm rủi ro hạt nhân vẫn luôn là việc làm cần thiết và cấp bách, là trách nhiệm chung của cộng đồng quốc tế nhằm xây dựng một thế giới hòa bình.
