Với tiềm năng rộng lớn cùng nguồn tài nguyên dồi dào, Bắc Cực đang được đặt ở vị trí ngày càng cao trong chương trình nghị sự của châu Âu.
Đây không phải lần đầu EU thể hiện sự quan tâm đối với Bắc Cực, song có thể nói chưa bao giờ khu vực lạnh giá này lại thu hút nhiều sự chú ý của liên minh 27 thành viên như hiện nay. Bên cạnh kế hoạch công bố chiến lược mới về Bắc Cực trong tháng 10 này, EU cũng vừa tổ chức Hội nghị thượng đỉnh Bắc Cực tại Phần Lan với sự tham dự của lãnh đạo nhiều quốc gia thành viên. Trong tuyên bố chung được đưa ra sau hội nghị, các nước kêu gọi EU tăng cường đầu tư và có cách tiếp cận chủ động hơn tại Bắc Cực. Những bước đi này là minh chứng rõ ràng cho thấy Bắc Cực đang được đặt ở vị trí ngày càng quan trọng trong chiến lược phát triển của Lục địa già.
Có nhiều nguyên nhân lý giải về sự quan tâm đặc biệt đó. Trước hết, biến chuyển mạnh mẽ của tình hình quốc tế nói chung và vai trò của Bắc Cực nói riêng trong thời gian qua đã kéo theo những thay đổi trong cách tiếp cận của EU đối với khu vực này. Nhiều năm về trước, Bắc Cực chỉ gợi nhớ về một khu vực xa xôi, lạnh giá, tương đối biệt lập và ít tác động trực tiếp đến chính trị, an ninh, kinh tế châu Âu. Bắc Cực thu hút sự chú ý của EU chủ yếu bởi các vấn đề bảo vệ môi trường, nghiên cứu khoa học, phát triển bền vững và chống biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, Trái đất nóng lên kéo theo tình trạng băng tan nhanh đã góp phần thay đổi căn bản cục diện.
Theo giới chuyên gia, băng tan đặt ra thách thức nghiêm trọng đối với môi trường cũng như cuộc chiến chống biến đổi khí hậu toàn cầu, song lại vô tình mở rộng khả năng tiếp cận nguồn tài nguyên dồi dào tại Bắc Cực. Bắc Cực được đánh giá là sở hữu tiềm năng lớn về dầu mỏ, khí đốt và nhất là các loại khoáng sản chiến lược - vốn đóng vai trò cốt lõi trong nhiều lĩnh vực then chốt của nền kinh tế như bán dẫn, xe điện, năng lượng tái tạo, quốc phòng. Thời gian qua, “cơn khát” khoáng sản chiến lược phục vụ quá trình chuyển đổi năng lượng và phát triển công nghệ đã kích hoạt một cuộc đua nhằm giành quyền kiểm soát nguồn lực tại “kho dự trữ” này. EU cũng không đứng ngoài đường đua đó.
Băng tan tại Bắc Cực cũng tạo điều kiện cho các tuyến hàng hải mới hoạt động. Trong bối cảnh biến động tại Eo biển Hormuz làm gia tăng rủi ro đối với chuỗi cung ứng toàn cầu, việc thiết lập những con đường vận chuyển mới trở thành yêu cầu cấp thiết mà châu Âu cần tính đến trong dài hạn. Dù chỉ có thể khai thác vài tháng trong năm do điều kiện thời tiết khắc nghiệt, chi phí cao và chủ yếu phù hợp với những tàu tương đối nhỏ, tuyến đường biển qua Bắc Cực ngày càng được quan tâm khi rút ngắn đáng kể thời gian vận chuyển hàng hóa giữa châu Á và châu Âu, so với tuyến đường truyền thống qua kênh đào Suez.
Xét về khía cạnh an ninh, việc các nước thành viên EU như Phần Lan và Thụy Điển gia nhập Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) khiến không gian Bắc Cực có mối liên hệ sát sườn hơn với năng lực phòng thủ chung của NATO cũng như EU. Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa cho rằng, Liên minh Cờ xanh cần điều chỉnh cách tiếp cận đối với Bắc Cực để phù hợp với bối cảnh mới. Ngoài ra, EU cũng có lợi thế nhất định trong việc triển khai chính sách tại Bắc Cực. Theo đó, một số quốc gia thành viên EU như Phần Lan, Đan Mạch, Thụy Điển có mối liên hệ trực tiếp với khu vực lạnh giá nhưng giàu tiềm năng này.
Những bước đi gần đây cho thấy sự thay đổi trong chính sách của EU đối với Bắc Cực, từ khuôn khổ chủ yếu tập trung vào vấn đề khí hậu và môi trường sang một chiến lược tổng hợp, gồm cả an ninh, kinh tế, hàng hải và hạ tầng. Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng, tiến trình triển khai trên thực tế không hề dễ dàng, đòi hỏi sự đầu tư lớn về nguồn lực, tài chính và trên hết là sự đồng thuận giữa các nước thành viên về việc cập nhật và thực thi một chiến lược Bắc Cực chung.
