Biến động địa chính trị, bất ổn thị trường năng lượng, tài chính và xu hướng gia tăng rào cản thương mại đang tạo ra sức ép ngày càng lớn đối với kinh tế toàn cầu. Trong bối cảnh đó, các nước đang phát triển đứng trước yêu cầu cấp thiết phải đa dạng hóa nguồn cung, củng cố năng lực sản xuất trong nước và tăng cường hợp tác quốc tế để nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài.
Kinh tế thế giới đang chịu tác động lớn bởi các yếu tố địa chính trị. Khi các điểm nóng xung đột ở Trung Đông chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, những tính toán về an ninh năng lượng, chuỗi cung ứng và cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế lớn làm thay đổi đáng kể môi trường kinh doanh toàn cầu, ngày càng tác động sâu rộng đến triển vọng tăng trưởng, thương mại và đầu tư.
Theo Báo cáo Thương mại và Phát triển năm 2026 được Hội nghị Liên hợp quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD) công bố mới đây, tăng trưởng kinh tế toàn cầu dự kiến giảm từ mức 2,9% của năm 2025 xuống 2,6% trong năm 2026. Bức tranh khá u ám của kinh tế thế giới phản ánh sức ép tổng hợp từ cú sốc năng lượng, bất ổn tài chính và những rào cản thương mại mới. Xung đột đẩy giá dầu tăng mạnh, làm gia tăng chi phí nhập khẩu năng lượng, gây thêm áp lực lên các nền kinh tế phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, đồng thời làm trầm trọng thêm gánh nặng chi phí sinh hoạt của các hộ gia đình thu nhập thấp.
Các nước đang phát triển là nhóm chịu tác động đáng kể do hạn chế về nguồn lực tài chính, công nghệ và năng lực tự chủ sản xuất. Theo UNCTAD, tăng trưởng kinh tế của nhóm nước này được dự báo giảm từ 4,7% năm 2025 xuống còn 4% năm 2026. Điều đó cho thấy dù vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng cao hơn mức bình quân toàn cầu, các nền kinh tế đang phát triển chưa thể đứng ngoài những hệ lụy của các cú sốc.
Tác động thể hiện rõ nhất ở các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu, lương thực và nguyên liệu sản xuất. Khó khăn càng trở nên nghiêm trọng tại những quốc gia có dư địa tài khóa hạn chế và gánh nặng nợ công lớn. Tuy nhiên, biến động địa chính trị cũng đang thúc đẩy quá trình tái cơ cấu chuỗi cung ứng, mở ra cơ hội thu hút đầu tư và phát triển các ngành công nghiệp mới tại những quốc gia có vị trí chiến lược, môi trường kinh doanh thuận lợi và lực lượng lao động phù hợp.
Các cú sốc đang thử thách khả năng chống chịu của nền kinh tế toàn cầu. Đa dạng hóa nguồn cung năng lượng và tháo gỡ các điểm nghẽn trong chuỗi cung ứng được cho là một trong những giải pháp quan trọng để giảm thiểu rủi ro. Đây không chỉ là giải pháp ứng phó tình thế mà còn là một phần trong chiến lược bảo đảm an ninh kinh tế dài hạn. Thay vì phụ thuộc quá lớn vào một quốc gia cung cấp, một tuyến vận chuyển hay một loại nhiên liệu, các nền kinh tế cần xây dựng cơ cấu cung ứng linh hoạt hơn, kết hợp giữa đa dạng hóa đối tác nhập khẩu, dự trữ chiến lược, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và phát triển các nguồn năng lượng trong nước.
Trong nỗ lực đa dạng hóa chuỗi cung ứng, các nước cần xây dựng mạng lưới đối tác rộng hơn để tăng khả năng thay thế nguồn cung và bảo đảm những ngành thiết yếu có phương án dự phòng khi khủng hoảng xảy ra. Thêm vào đó, các nước đang phát triển cần phối hợp chính sách công nghiệp, tài chính và công nghệ, tăng cường liên kết giữa đầu tư nước ngoài với các nhà cung ứng trong nước, qua đó nâng cao giá trị gia tăng nội địa và khả năng chống chịu trước những biến động bên ngoài. Về dài hạn, sức chống chịu của một nền kinh tế không chỉ phụ thuộc vào khả năng vượt qua cú sốc trước mắt mà còn được quyết định bởi cấu trúc sản xuất, trình độ công nghệ và mức độ đa dạng hóa các nguồn thu nhập. Vì vậy, các nước đang phát triển cần chuyển từ tư duy ứng phó khủng hoảng sang xây dựng năng lực chống chịu mang tính hệ thống.
Trong một thế giới có xu hướng phân mảnh, tăng cường hợp tác giữa các nước đang phát triển có thể trở thành một nguồn lực quan trọng để giảm thiểu rủi ro. Đối với các quốc gia đang phát triển, mở rộng thương mại và phát triển các chuỗi cung ứng khu vực, phối hợp đầu tư vào hạ tầng xuyên biên giới giúp đa dạng hóa thị trường, giảm chi phí giao dịch và khai thác tốt hơn tính bổ trợ giữa các nền kinh tế. Thông qua các cơ chế hợp tác khu vực, những quốc gia có thị trường nhỏ có thể mở rộng quy mô tiêu thụ, phối hợp phát triển hệ thống logistics, chia sẻ kinh nghiệm quản lý khủng hoảng và xây dựng các tiêu chuẩn chung.
Những dự báo của UNCTAD cho thấy, kinh tế toàn cầu đang phải đối mặt nhiều thách thức đan xen. Biến động địa chính trị, cú sốc năng lượng, rào cản thương mại và bất ổn tài chính không chỉ tạo ra những khó khăn trong ngắn hạn mà còn đặt ra yêu cầu điều chỉnh mô hình phát triển. Trong bối cảnh đó, các nước đang phát triển cần xây dựng năng lực chống chịu từ bên trong, đồng thời duy trì hợp tác quốc tế thực chất, để biến thách thức địa chính trị thành động lực đổi mới và phát triển bền vững.
