Cùng hưởng lợi từ rừng
Nhiều thập kỷ qua, vai trò chủ đạo trong hoạt động sản xuất, quản lý lâm nghiệp gần như chỉ dành cho nam giới. Từ vận hành máy móc, khai thác gỗ, tuần tra rừng đến các vị trí lãnh đạo, nam giới đều chiếm ưu thế tuyệt đối (3/4 vị trí quản lý trong ngành hiện do nam giới đảm nhiệm). Còn phụ nữ, nếu có mặt thì thường bị giới hạn trong những công việc thủ công, thu nhập thấp, ít có cơ hội thăng tiến so với nam giới. Nguyên nhân không chỉ đến từ định kiến xã hội cho rằng lâm nghiệp là nghề nặng nhọc, không hợp với phụ nữ, mà còn từ việc họ ít được tiếp cận đào tạo kỹ thuật, thiếu cơ hội nâng cao kỹ năng và bị rào cản trách nhiệm gia đình (làm các công việc nhà).
Hệ quả là ngành lâm nghiệp mất đi một nguồn nhân lực tiềm năng, còn phụ nữ thì bị thiệt thòi cả về thu nhập lẫn tiếng nói trong các quyết định liên quan đến tài nguyên rừng.
Nhận thấy khoảng trống này, từ tháng 10/2021, Dự án Nhân rộng quản lý rừng bền vững và chứng chỉ rừng tại Việt Nam (SFM) được triển khai tại các tỉnh Bình Định (nay là Gia Lai), Phú Yên (nay là Đắk Lắk) và Quảng Trị đã thực hiện mục tiêu kép là vừa thúc đẩy quản lý rừng bền vững, vừa lồng ghép thực hiện bình đẳng giới trong mọi hoạt động để cả nam và nữ đều được hưởng lợi công bằng từ rừng. Điểm khác biệt của SFM là coi bình đẳng giới là một trong những trụ cột chiến lược, không phải phần phụ mang tính hình thức.
Vì thế, từ khâu xây dựng chính sách, đào tạo kỹ thuật đến thực hành quản lý rừng,… đều được cân nhắc và tích hợp mục tiêu bình đẳng giới. Từ đó, hơn 100 nhà quản lý rừng, hoạch định chính sách và người dân địa phương đã tham gia các khóa tập huấn chuyên sâu về bình đẳng giới. Học viên được nghe giảng, tham gia thảo luận nhóm, trò chơi trải nghiệm và chia sẻ những câu chuyện thực tế.
Dự án SFM đã biên soạn “Cẩm nang Hướng dẫn lồng ghép bình đẳng giới và bảo vệ xã hội” cung cấp khung thực hành nhạy cảm giới trong các quy trình kỹ thuật và cấp chứng chỉ rừng. Cẩm nang này nhấn mạnh việc nhận diện nhu cầu, vai trò và trách nhiệm khác nhau của nam và nữ, từ đó thúc đẩy sự tham gia công bằng.
Dự án cũng phối hợp các công ty lâm nghiệp Sông Kôn, Quy Nhơn để xây dựng Kế hoạch hành động giới (GAPs) nhằm rà soát chính sách nội bộ, loại bỏ định kiến giới, đào tạo an toàn lao động và phòng chống quấy rối tình dục, đồng thời bảo đảm tỷ lệ nữ tham gia các khóa tập huấn kỹ thuật. Chị Đinh Thị Inh ở thôn K2, xã Vĩnh Sơn (tỉnh Gia Lai) cho biết, ngày trước cái gì trong nhà cũng là việc của đàn bà, từ chẻ củi, nấu cơm, giặt đồ,… nhưng nay mọi chuyện đã khác. Hiện nay, bình đẳng giới là cùng hòa thuận, cùng nhau làm, cho nên cả hai giới cần giúp đỡ lẫn nhau. Phụ nữ giờ đây cũng có thể đi tuần tra, bảo vệ rừng như nam giới, dù đây là công việc không hề nhẹ nhàng với họ.
Hướng tới ngành lâm nghiệp công bằng và bền vững
Nghiên cứu năm 2023 do Tổ chức Hợp tác quốc tế Đức (GIZ) và Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp thực hiện cho thấy, nam giới thường đảm nhiệm công việc vận hành máy móc, trong khi phụ nữ bị giới hạn ở các công việc không cần đào tạo bài bản. Chuỗi hoạt động này tiềm ẩn bất bình đẳng về phân công lao động, tiền lương, cơ hội việc làm, quyền sử dụng đất và lợi ích xã hội.
Do đó, SFM đã trang bị cho lãnh đạo địa phương và cán bộ lâm nghiệp các kỹ năng về nhạy cảm giới, giúp họ nhận diện và giải quyết rào cản giới trong quản lý rừng, trong đó có các công cụ phân tích như phân công lao động, nhu cầu giới, quyền ra quyết định được áp dụng để bảo đảm sự tham gia công bằng. Chị Lại Thị Nhung, cán bộ kỹ thuật Công ty TNHH Lâm nghiệp Sông Kôn chia sẻ, phụ nữ làm việc trong ngành lâm nghiệp có thể gặp nhiều rào cản hơn nam giới, nhưng thực tế có nhiều việc tưởng chừng chỉ là của đàn ông mà phụ nữ cũng làm tốt, điều đó cho thấy đã đến lúc bỏ định kiến về giới để tạo sự công bằng hơn.
Đến nay, sau hơn 3 năm triển khai, dự án SFM đã đạt nhiều thành tựu như đào tạo hơn 100 nhà quản lý, hoạch định chính sách, người dân, giúp họ nâng cao nhận thức và kỹ năng về bình đẳng giới. Các GAPs được triển khai rộng rãi tại công ty lâm nghiệp, bảo đảm cam kết lâu dài. Nhiều gia đình bắt đầu chia sẻ công việc nhà và lâm nghiệp công bằng hơn, qua đó phá vỡ các định kiến truyền thống tồn tại lâu nay.
Chủ tịch Công ty TNHH Lâm nghiệp Sông Kôn Nguyễn Ngọc Đạo cho biết: “Trong công tác bình đẳng giới, chúng tôi luôn quan tâm đến vai trò của phụ nữ, tạo điều kiện để họ tham gia bảo vệ và phát triển rừng. Thậm chí, việc nào phụ nữ làm được thì đều sẵn sàng sắp xếp cho họ làm, từ đó tạo công ăn việc làm ổn định, giúp họ bảo đảm cuộc sống”.
Các chuyên gia GIZ nhấn mạnh, khi phụ nữ được trao quyền và cơ hội, hiệu quả quản lý rừng sẽ được cải thiện rõ rệt, bởi phụ nữ thường có góc nhìn chi tiết, cẩn trọng và gắn bó mật thiết với sinh kế gia đình cho nên có xu hướng ưu tiên các giải pháp bền vững, bảo vệ tài nguyên lâu dài. Thực tế tại các điểm dự án cho thấy, nhóm tuần tra rừng có phụ nữ tham gia thường duy trì tần suất kiểm tra đều đặn hơn, chú ý đến những dấu hiệu bất thường nhỏ mà đôi khi nam giới bỏ qua. Trong các buổi họp thôn, phụ nữ cũng mạnh dạn đề xuất các ý tưởng như trồng xen cây dược liệu dưới tán rừng, vừa tăng thu nhập, vừa giữ đất và độ ẩm.
Điểm đáng chú ý là những thay đổi này không chỉ dừng lại ở phạm vi vài hộ gia đình hay nhóm nhỏ mà đang lan tỏa thành nhận thức chung của cộng đồng. Ở nhiều thôn, bản thuộc tỉnh Gia Lai, hình ảnh người phụ nữ cùng nam giới đi tuần tra rừng, tham gia họp bàn kế hoạch trồng và chăm sóc rừng đã trở nên quen thuộc hơn. Nhiều nơi phụ nữ bắt đầu mạnh dạn đăng ký tham gia các khóa tập huấn kỹ thuật, thử sức ở những công việc trước đây vốn được mặc định là của đàn ông.
Để kết quả của SFM được duy trì và nhân rộng, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng, từ đó tiếp tục mở rộng các khóa đào tạo kỹ thuật lâm nghiệp có lồng ghép mục tiêu bình đẳng giới, ưu tiên phụ nữ vùng sâu, vùng xa. Đặc biệt, cần hoàn thiện khung pháp lý để đưa các tiêu chí bình đẳng giới vào tiêu chuẩn đánh giá quản lý rừng bền vững.
