1. Ngày 28/12/1932, Tống Văn Sơ (Nguyễn Ái Quốc) được trả tự do tại Hương Cảng, bí mật về Mátxcơva (Liên Xô), làm việc tại Ban Phương Đông Quốc tế Cộng sản. Năm 1934, Người được cử vào học Trường Quốc tế Lê Nin dành cho những người cộng sản nước ngoài với tên gọi: Lin. Ngày 6/6/1938, Người gửi thư cho một đồng chí trong Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản, bày tỏ nguyện vọng được về nước hoạt động.
Một ngày đầu tháng 10/1939, Người lên xe lửa tại ga Iarôxláp rời Mátxcơva về phương Đông. Qua nhiều ga, nhiều chặng đường, về được Lan Châu, thủ phủ tỉnh Cam Túc, Người tới văn phòng Lan Châu của Giải phóng quân Trung Quốc. Qua liên hệ của văn phòng với phòng đại diện quân sự của Liên Xô ở Lan Châu, Người được chuyển từ Liên Xô sang Trung Quốc, nhận quân phục và phù hiệu Bát lộ quân mang quân hàm thiếu tá với tên gọi Hồ Quang.
Tiếp đó, Người đi thành phố Tây An, cùng một số đồng chí về Diên An, rồi tới Quế Lâm (tỉnh Nam Ninh), nơi trụ sở văn phòng Bát lộ quân (lực lượng quân sự của Đảng Cộng sản Trung Quốc khi đó) đặt tại thôn Lộ Mạc.
Tại Quế Lâm, đến trụ sở báo Nhật báo cứu vong của Đảng Cộng sản Trung Quốc, tác giả Hồ Quang sau đó đã được đăng 8 bài trên tờ báo này với bút danh Bình Sơn.
Nhận được thông tin Người đã về Nam Ninh, Đảng Cộng sản Đông Dương cử người sang đón. Tuy nhiên, Người chờ 3 ngày không gặp bèn về lại Vân Nam.
Cho đến đầu tháng 6/1940, Nguyễn Ái Quốc với bí danh đồng chí Vương đã gặp được đồng chí Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp vừa từ trong nước vượt biên giới, liên lạc với tổ chức cách mạng ở Vân Nam tìm đón Người.
Tại Côn Minh, Người đã liên lạc được với Ban lãnh đạo hải ngoại của Đảng do đồng chí Phùng Chí Kiên phụ trách rồi tìm đường về theo hướng Côn Minh - Hà Khẩu (Lào Cai) nhưng không thành công. Người trở lại Quế Lâm - Liễu Châu và liên hệ được với Tổng hành dinh Tây Nam của Tưởng Giới Thạch, xin thành lập tại Liễu Châu cơ quan Việt Nam độc lập đồng minh hội - Hải ngoại biện sự xứ và chờ đợi...
2. Cơ hội đã đến khi viên tướng Trương Bội Công của Tưởng Giới Thạch gửi điện mời Việt Nam độc lập đồng minh hội ở Liễu Châu về Tịnh Tây để hợp tác. Nguyễn Ái Quốc - Hồ Quang đã dùng ngay bức điện đó làm giấy đi đường từ Liễu Châu qua Nam Ninh về Tịnh Tây. Trên hành trình, tại Tân Khư (Chợ Mới) gần Tịnh Tây, đồng chí Hoàng Văn Thụ - Bí thư Xứ ủy Bắc Kỳ từ trong nước sang đã gặp được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc. Tại đây, Người đã nhất trí chọn Cao Bằng là địa điểm thuận lợi nhất để về và nhắc lại nhận định khi còn ở Liễu Châu, tháng 10/1940: “Căn cứ địa Cao Bằng sẽ mở ra triển vọng lớn cho cách mạng ta. Cao Bằng có phong trào tốt từ trước, lại kề sát biên giới, lấy đó làm cơ sở liên lạc quốc tế rất thuận lợi. Nhưng từ Cao Bằng còn phải phát triển về Thái Nguyên và thông xuống nữa mới có thể tiếp xúc với toàn quốc được. Có nối phong trào được với Thái Nguyên và toàn quốc thì khi phát động đấu tranh vũ trang, lúc thuận lợi có thể tiến công, lúc khó khăn có thể giữ”.
Công việc ở Tân Khư đã hoàn tất, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc quyết định theo đường mòn di chuyển về phía biên giới vào một ngày cuối tháng 12/1940. Trên hành trình, tại làng Nặm Quang, cơ sở cách mạng của hồng quân Trung Quốc, vào đầu tháng 1/1941 (tháng Chạp âm lịch năm Canh Thìn), Người cùng các đồng chí Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Phùng Chí Kiên đã soạn bài, giảng bài cho lớp học hơn 40 chiến sĩ cách mạng Việt Nam và thông qua phác thảo đề cương lập thành chương trình huấn luyện mang tên “Con đường giải phóng”. Lớp huấn luyện được tổ chức khẩn trương trong nửa tháng, giáp Tết Tân Tỵ thì kết thúc, các học viên tách thành từng nhóm về quê ăn Tết.
3. Sáng mồng 1 Tết Tân Tỵ, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và các đồng chí Phùng Chí Kiên, Lê Quảng Ba... ăn Tết với dân làng. Sáng sớm mồng 2 (ngày 28/1/1941), Người cùng các đồng chí theo con đường mòn nhỏ về nước. Từ Nặm Quang về Pác Bó chỉ hơn 10km nhưng đèo dốc cao, phải đi vòng bảo đảm bí mật, nên mãi tới 1 giờ rưỡi chiều mới đến cột mốc 108, dưới chân núi Pò Vẩn. Trong thời khắc thiêng liêng, Người lặng đi xúc động.
Vượt qua mốc 108, đồng chí Lê Quảng Ba đưa đoàn đến nghỉ ở nhà ông Lý Quốc Súng (Máy Lỳ). Đến ngày 8/2/1941 chuyển ra ở hang Cốc Bó, ngay sau nhà ông Lý Quốc Súng trong lũng Slưa thai (lũng Hổ chết). Theo hồi ký của đồng chí Lê Quảng Ba: “Trong hang chỉ ở được 5 người. Tôi ngủ ngoài cùng, sát đường đi. Tiếp theo là Bác. Đồng chí Phùng Chí Kiên ngủ ở giữa, do Bác sắp xếp. Bác bảo: Chú Kiên tham gia nhiều trận chiến đấu, bị thương, sức yếu. Ngủ giữa cho ấm. Tiếp theo phía trong là các đồng chí Đặng Văn Cáp - Hoàng Văn Lộc. Đồng chí Thế An ngủ lại trên nhà ông Lý Quốc Súng”.
Với tên gọi Già Thu, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã làm việc trong hơn một tháng ở đầu nguồn, Người soạn tài liệu huấn luyện, chuẩn bị tài liệu cho Hội nghị Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương… Người cũng dành thời gian tạc nên bức tượng Các Mác trong hang Cốc Bó và đặt tên cho núi Đào là núi Các Mác, suối Giàng là suối Lê Nin. Giữa tháng 3/1941, Người chuyển sang ở rừng Khuổi Nậm um tùm, kín đáo. Khuổi Nậm trở thành đại bản doanh của căn cứ địa Cao Bằng từ tháng 3/1941 tới tháng 5/1945, ngày Bác Hồ chuyển căn cứ địa về Tân Trào - Tuyên Quang.
Tại Khuổi Nậm đã diễn ra nhiều sự kiện quan trọng thay đổi vận mệnh cách mạng, vận mệnh đất nước, dân tộc: Tháng 5/1941, Hội nghị lần thứ 8 Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu; thành lập mặt trận Việt Minh; tháng 8/1941, thành lập báo Việt Nam độc lập; tháng 12/1941, thành lập Đội du kích Pác Bó. Cuối năm 1944, Bác Hồ trở về từ Trung Quốc, nghe báo cáo về việc Liên tỉnh ủy Cao - Bắc - Lạng chủ trương phát động khởi nghĩa giành chính quyền ở địa phương, Người đã ra quyết định hoãn để tránh những khó khăn, tổn thất khi việc chuẩn bị chưa đầy đủ. Sau đó Người chỉ thị thành lập Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân. Cũng tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh đón trung úy phi công người Mỹ Uy liêm Slao rồi đưa sang Côn Minh (Vân Nam - Trung Quốc), thiết lập quan hệ Việt - Mỹ.
4. Đại bản doanh Khuổi Nậm tại Pác Bó đã ghi lại tất cả dấu tích của trung tâm cách mạng giải phóng dân tộc từ năm 1941 đến 1945, có giá trị lịch sử, chính trị và tuyên truyền vô cùng to lớn. Theo chúng tôi, cần xây dựng không gian văn hóa Hồ Chí Minh tại Cao Bằng ở Pác Bó với quy hoạch liên hoàn từ trung tâm khu di tích quốc gia đặc biệt Pác Bó đến lán Khuổi Nậm, suối Lê Nin, núi Các Mác, hang Cốc Bó... Cần sưu tầm, biên soạn từ những sử liệu lịch sử, văn học nghệ thuật để có hình ảnh đầy đủ, phong phú, sinh động và chân thực, bảo đảm tính chính xác về rừng Khuổi Nậm, nơi Bác Hồ gọi là “Ngôi sao sáng cách mạng”.
Cùng với đó, phục dựng lán Khuổi Nậm 1: Nơi họp Hội nghị Trung ương lần thứ 8 Đảng Cộng sản Đông Dương; lán Khuổi Nậm 2: Nơi thành lập báo Việt Nam độc lập, dựng lại việc in ấn thủ công từ những công cụ in thô sơ, những vật liệu in khai thác tại địa phương… Tiếp đến là việc xây dựng lán Khuổi Nậm 3: Nơi Bác Hồ ở từ năm 1941 đến năm 1945. Rồi tái tạo nơi Bác Hồ lập Đội du kích Pác Bó dưới chân rừng Khuổi Nậm (Pài Co Nhản).
Một không gian văn hóa Hồ Chí Minh tại Cao Bằng được xây dựng hoàn mỹ sẽ là sự tri ân lịch sử, là sự ghi nhớ muôn đời. Để các thế hệ sẽ nối tiếp nhau tìm về nguồn Pác Bó - Ngôi sao sáng - Mặt trời cách mạng, tiếp nguồn sức mạnh lớn lao trên con đường phát triển vươn mình của dân tộc.
