Kênh nhà Lê đoạn qua tỉnh Nghệ An có chiều dài 128 km.
Kênh nhà Lê đoạn qua tỉnh Nghệ An có chiều dài 128 km.

Sống cùng đất và nước

Đó là vào năm 1988, trong chuyến đi vào Nghệ An cùng với nhà văn Sơn Tùng và họa sĩ Lê Lam, hai bậc văn nhân nghệ sĩ từng trải đã chỉ cho tôi thấy dòng sông đào lịch sử, tuyến vận tải đường thủy đầu tiên của nước Việt, đó là Kênh nhà Lê.

1. Trên bản đồ lãnh thổ Việt Nam hình chữ S, khúc miền trung là một đoạn hẹp nhất như một thân hình thon thắt lại. Nhớ những lần đi tàu hỏa qua đèo Hải Vân, ngồi trên con tàu đang chuyển động bám vào vách núi kề bên là biển xanh thăm thẳm, tôi đã thấm thía khoảng khắc thỏa tầm mắt ở một nơi “thiên cổ hùng quan”.

Ngẫm nghĩ lại ngày xưa cha ông ta đã hành tiến bằng đường thủy trên các dòng sông, sau đó lại tiến bằng đường biển. Rồi từ đường biển chuyển vào kênh sông đào đi sâu vào đất liền. Bỗng nhớ đến Kênh nhà Lê. Thế rồi tôi đã tự tìm hiểu tư liệu và được biết rằng con đường thủy cổ xưa này bắt đầu từ kinh đô Hoa Lư đến tận biên giới của Đại Việt - Chiêm Thành hồi đó (Đèo Ngang hiện nay). Đó là một con đường thủy được kết nối các dòng sông tự nhiên bằng những con sông đào. Năm 983, Vua Lê Đại Hành đã cho đào kênh từ sông Mã qua núi Đồng Cổ đến sông Bà Hòa (Thanh Hóa). Năm 1003, ngài lại cho tiếp tục đào kênh từ cảng Đa Cái nối tới Đèo Ngang (Hà Tĩnh).

Từ thời Tiền Lê, tuyến đường thủy lịch sử này tiếp tục tồn tại và phát triển tới thời Hậu Lê. Năm 1438, triều Lê Thái Tông tiếp tục khơi đào các con kênh ở Ninh Bình và Thanh Hóa. Năm 1445, triều Lê Nhân Tông lệnh cho các quan đốc thúc quân lính nạo vét đào kênh các lộ Thanh Hóa và Nghệ An. Tuyến đường thủy nối liền miền bắc với miền trung không chỉ phục vụ cho việc quân, mà còn cả việc giao thương đi lại buôn bán các sản vật giữa các vùng, miền của đất nước nối liền sông Cái, sông Nhĩ Hà nơi kinh đô Thăng Long với các cảng sông, cảng biển miền trung. Năm 1744, triều Lê Hiển Tông tiếp tục cho khơi kênh vào Nghệ An. Đây là một hệ thống giao thông đường thủy của cả thời quân chủ tự chủ mấy trăm năm trước của nước Việt cổ xưa.

2. Trong lịch sử, giao thông đường thủy (cả đường sông và đường biển) của Việt Nam đã từng là phương tiện giao thông chính của người Việt. Ngay trong kinh đô Thăng Long, việc đi lại chủ yếu bằng thuyền trên sông Tô Lịch kết nối với các hồ lớn, hồ nhỏ trong kinh thành. Thơ văn cổ đã ghi lại những cuộc du ngoạn bằng thuyền rồng của vua chúa từ Hoàng thành tới thăm dinh thự của các đại thần ở bên những hồ nước xinh đẹp. Việc đi lại xuôi ngược từ bắc vào nam, từ nam ra bắc, từ miền xuôi lên miền núi chủ yếu bằng đường thủy (cả đường sông và đường biển), đây là đường vận tải để chuyển sản vật vùng biển như muối, nước mắm, hải sản về đồng bằng và miền thượng du. Ngược lại tre, gỗ rừng đóng bè về xuôi, các lâm sản quý như măng, nấm, mật ong... chuyển về đồng bằng và miền biển. Dân Việt sống với Đất là ruộng đồng, rừng núi và sống với Nước là Biển Đông rộng lớn cùng sông, suối, ao, hồ.

Xin quay lại với câu chuyện Kênh nhà Lê. Điều đặc biệt là các tuyến Kênh nhà Lê cắt ngang hầu hết các con sông tự nhiên ở bốn tỉnh Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh. Ngoài việc tạo lập thuận lợi cho việc giao thông đường thủy, nó còn có vai trò điều tiết dòng chảy tự nhiên và phát triển kinh tế nông nghiệp. Chính vì những lợi ích đó mà Kênh nhà Lê vẫn tồn tại suốt thế kỷ XIX, rồi thế kỷ XX. Cùng với sự phát triển của đường sắt và đường bộ, công nghệ cầu đường cùng phát triển. Đường giao thông trên sông nội địa dần dần ít được chú trọng như trong lịch sử cổ đại và trung đại. Tuy vậy, Kênh nhà Lê lại có một lịch sử oanh liệt riêng.

3. Năm 1964, đế quốc Mỹ ném bom phá hoại miền bắc, hòng cắt đứt đường tiếp vận cho chiến trường miền nam. Các tuyến giao thông huyết mạch đều bị dội bom. Trong bối cảnh đó, tuyến Kênh nhà Lê được khôi phục với chiều dài trên 500 km, bắt đầu từ huyện Yên Mô trước kia của Ninh Bình xuyên qua Thanh Hóa, Nghệ An đến huyện Cẩm Xuyên trước kia của Hà Tĩnh. Một số nguồn tài liệu cho biết, năm 1965, ngành giao thông vận tải chỉ đạo các địa phương có kênh chảy qua, nạo vét với quy mô lớn cho đến cuối năm 1965. Có những đoạn cạn nhất được khoét sâu 50-60 cm, khi thủy triều lên đạt mức nước 1-1,2 m, đủ cho thuyền có trọng tải trên 10 tấn đi lại. Đã có ba đại đội thanh niên xung phong với tổng số gần 1.000 đội viên nam, nữ được điều động chốt tại các khúc kênh quan trọng. Đã có bao câu chuyện cảm động và những tấm gương hy sinh anh hùng đem máu thắm của tuổi hai mươi viết nên trang sử oanh liệt của Đường mòn Hồ Chí Minh trên sông (1966-1975) trên dòng Kênh nhà Lê nghìn năm tuổi.

Nhìn lại kinh nghiệm làm Kênh nhà Lê của tổ tiên, tạo ra đường vận tải trên sông kết nối giữa các con sông tự nhiên bằng kênh đào, kết nối giữa đường sông và đường biển, ước gì có một hệ thống giao thông vận tải đường thủy dọc bắc nam qua khúc miền trung gian nan nhỏ hẹp. Một dân tộc sống với đất và với nước, với biển và với núi muốn tồn tại trong một thế giới ngày càng có nhiều biến động thời tiết cực đoan, chắc chắn phải tìm ra một giải pháp hợp lý.

Có thể bạn quan tâm

“Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp”

“Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp”

Từ ngôi làng nhỏ bé bên sông Đuống, tranh Đông Hồ đã chính thức được thế giới công nhận những giá trị độc đáo của mình. Dòng tranh Tết “Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong”, sau nhiều năm âm thầm vượt qua những khó khăn của cuộc sống, của thị trường, đã trở lại rực rỡ.

Xuân về giữa trùng khơi Trường Sa

Xuân về giữa trùng khơi Trường Sa

Mỗi khi Tết đến, xuân về, khi đất liền rộn ràng trong sắc đào hồng, mai vàng, thì giữa Biển Đông mênh mông, quần đảo Trường Sa cũng bước vào mùa xuân theo một nhịp riêng.

Ảnh: THÀNH ĐẠT

Về quê ăn Tết

Đã nhiều năm nay, từ khi bước qua tuổi sáu mươi, tôi thường về quê ăn Tết sớm. Năm nay cũng vậy, khi những cơn gió mùa Đông Bắc đầu tiên tràn đến, tôi đã thu xếp về quê ăn Tết. Tôi thèm cái không khí, cái hương vị, cái hồn cốt Tết quê.

Hương bánh chưng bếp củi

Hương bánh chưng bếp củi

Có những mùi hương để nhớ. Chúng lặng lẽ đi cùng ta qua năm tháng, như phần ký ức không thể gọi tên. Với tôi - kẻ sinh ra và lớn lên giữa phố thị - đó là mùi khói củi bảng lảng trong sương chiều giáp Tết, quấn quýt trên mái ngói nâu trầm quê vợ tôi.

Gói bánh chưng, gìn giữ hồn Tết Việt

Gói bánh chưng, gìn giữ hồn Tết Việt

Dường như với bất kỳ người con đất Việt nào, dù đang ở bất cứ nơi đâu, hình ảnh nồi bánh chưng thơm mùi lá dong đặt trên bếp lửa đỏ rực ấm áp, xua tan giá lạnh mùa đông đã trở thành hình ảnh quen thuộc mỗi độ Tết đến Xuân về.

Người thuyền trưởng giữ vai trò đặc biệt quan trọng; mỗi quyết định không chỉ điều khiển con tàu mà còn thể hiện bản lĩnh, trách nhiệm và hình ảnh Tổ quốc giữa biển khơi.

Những người canh giữ mùa xuân

Mỗi dịp Tết đến, khi nhiều gia đình sum vầy bên mâm cơm đoàn tụ, có những con người lặng lẽ lên đường làm nhiệm vụ ở những nơi xa xôi: ngoài khơi, trên những điểm cao lộng gió, hay giữa những cánh rừng sâu. 

Minh họa: NGUYỄN NGHĨA CƯƠNG

Vẫn tay gầy cùng tôi bày mâm ngũ quả

Chiều cuối năm, nắng mỏng chiếu xiên qua tán cau ở hiên tây, rải chút vàng nhè nhẹ xuống sân gạch. Tôi tỉ mỉ biện bày mâm ngũ quả trong khoảng vắng lặng của ngôi nhà. 

Nụ cười Y Đẻ.

Người Rơ Măm, trong những hồi sinh

Trở lại Mo Rai, tôi nhận thấy luồng sinh khí mới, khi mà sự hồi sinh đã thành sức vươn lên mạnh mẽ. Mái nhà rông làng Le vươn cao trên nền trời xanh Tây Nguyên, khẳng định sự hiện diện tự tin và kiêu hãnh của bà con dân tộc Rơ Măm, tộc người từng đứng trước nguy cơ tuyệt chủng nhiều năm trước.

Suối nguồn Tây Nguyên

Suối nguồn Tây Nguyên

Từ bao đời nay, người Mạ, Cơ Ho, Ê Đê, M’Nông, Gia Rai, Ba Na... trên vùng đất đại ngàn Tây Nguyên luôn chọn đất lập làng gần những dòng nước mát lành.

Đại sứ Pháp và Tết Việt Nam

Đại sứ Pháp và Tết Việt Nam

Lần thứ ba đón Tết cổ truyền tại Việt Nam, Đại sứ Pháp Olivier Brochet đã có những chia sẻ và trải nghiệm thú vị về dịp lễ lớn của người Việt.

[Podcast] Hương Tết từ nồi bánh chưng xanh

[Podcast] Hương Tết từ nồi bánh chưng xanh

Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026 đang đến rất gần. Trong nhịp sống rộn ràng chuẩn bị đón xuân, với người Việt, nồi bánh chưng xanh vẫn luôn là biểu tượng thiêng liêng của Tết cổ truyền - nơi hội tụ hương vị quê hương, ký ức sum vầy và những giá trị văn hóa được gìn giữ qua bao thế hệ.

Đông đảo cán bộ, nhân viên người Việt và người Campuchia của Công ty Metfone tham gia hoạt động cùng nhau gói bánh chưng ngày Tết. (Ảnh: HUY VŨ)

Lan tỏa văn hóa dân tộc Việt qua phong tục ngày Tết

Đã thành truyền thống, hằng năm, cứ mỗi dịp chuẩn bị đón Tết cổ truyền Việt Nam, nhiều doanh nghiệp Việt Nam tại Campuchia lại tổ chức liên hoan đón Xuân cùng các hoạt động chung như gói bánh chưng hay nấu các món ăn mang đậm hương vị quê nhà, góp phần lan tỏa văn hóa Việt trong cộng đồng cũng như tới bạn bè Campuchia.

Nối dòng di sản

Nối dòng di sản

Không phải ngẫu nhiên mà Việt Nam có tới 4 cái tên được UNESCO vinh danh Di sản thế giới chỉ trong năm 2025. Không phải ngẫu nhiên mà dải đất hình chữ S được Giải thưởng Du lịch Thế giới 2025 lần thứ 6 xướng tên “Điểm đến di sản hàng đầu thế giới” và lần thứ 3 giữ vị trí “Điểm đến Di sản hàng đầu châu Á”.

Tổng Bí thư gặp mặt đoàn kiều bào tiêu biểu về tham dự chương trình Xuân Quê hương 2026. (Ảnh: Đăng Khoa)

Xuân Quê hương 2026 - Khơi dậy niềm tự hào của những người con xa xứ trước vận hội mới của đất nước

Xuân Quê hương 2026 khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm của những người con xa xứ trước vận hội mới của đất nước. Với định hướng chiến lược từ Đại hội XIV của Đảng và sự gắn kết giữa trong nước cùng cộng đồng kiều bào, khát vọng xây dựng Việt Nam hùng cường, thịnh vượng đang trở thành hành động chung.

“Hạt ngọc” đâu chỉ của trời

“Hạt ngọc” đâu chỉ của trời

Giữa những cánh đồng lúa–tôm đang vào vụ thu hoạch ở An Giang, niềm vui no ấm hiện rõ trên gương mặt người nông dân. “Hạt ngọc” năm nay chắc, mẩy, thơm - không chỉ nhờ trời đất ưu ái, mà còn nhờ sự bền bỉ của bàn tay lao động và khối óc sáng tạo.

Thanh âm gọi Tết

Thanh âm gọi Tết

Tiếng bánh xe và âm thanh buổi chợ sớm nay dậy lên trong lòng tôi một nỗi nhớ. Ngày xưa cứ gần Tết là tiếng gà lại râm ran khắp cái xóm nhỏ khiến tôi nôn nao không ngủ được, chỉ mong trời mau sáng để được đi chợ.

Nhớ xôi ngon Hà Nội

Nhớ xôi ngon Hà Nội

Gốc gác của xôi truyền thống là xôi trắng, chỉ là gạo nếp thổi chín. Sau này, đỗ xanh, đỗ đen, sen, lạc, vừng… gấc, dừa… được thêm vào, tạo nên sự đa dạng của các món xôi thơm ngon.

Tình người trong sóng dữ

Tình người trong sóng dữ

Dưới những dòng nước phẳng lặng vẫn luôn ẩn chứa những nỗi đau thắt. Đội cứu hộ cứu nạn 116 đã chứng kiến quá nhiều nỗi đau của các gia đình mất người thân. Công việc của họ, phần lớn lại là đi tìm những người không còn cơ hội trở về.

[Podcast] Giữ trọn hồn Việt qua tục cúng Tất niên

[Podcast] Giữ trọn hồn Việt qua tục cúng Tất niên

Tục cúng Tất niên là nét đẹp văn hóa truyền thống của người Việt, diễn ra vào ngày cuối cùng của năm âm lịch (29 hoặc 30 Tết). Nghi lễ nhằm tổng kết năm cũ, dọn dẹp bàn thờ, mời gia tiên về ăn Tết và cầu mong năm mới bình an, thịnh vượng.

Bản lĩnh nước Nam vươn mình hội nhập

Bản lĩnh nước Nam vươn mình hội nhập

Trong buổi giao thời đầu thế kỷ XX, khi trật tự cũ sụp đổ mà con đường mới chưa hình thành rõ ràng, nhiều bậc trí giả nước Nam đã cùng chung một thao thức: Dân tộc này phải dựa vào đâu để tồn tại và vươn lên? Câu trả lời trước hết ở con người, ở quốc hồn, ở sĩ khí và ý thức dân tộc.

80 năm - Cuộc hành trình bất tử

80 năm - Cuộc hành trình bất tử

80 năm là cả một đời người nhưng chỉ là một cái chớp mắt trong dòng chảy mênh mông của lịch sử. Trong 80 năm ấy, non sông đất nước ta đã trải qua những biến động kinh thiên động địa mà không phải nước nào cũng phải gánh chịu.

Lối vào làng Yên Thái xưa nổi tiếng với nghề làm giấy dó.

Cung xuân chếnh choàng tơ sen

Trước thập niên 90, phố Thụy Khuê có đường tàu điện khá dài (3,3km) chạy lượn ngoằn ngoèo theo dòng sông Tô Lịch cũ xuống tận chợ Bưởi. Nhà thơ Phan Vũ đã từng viết: “Toa xe điện lên đèn/Người soát vé áo bành tô sờn rách/Lanh canh/Lanh canh/Ai xuống Bờ Hồ!/Ai đi Mơ!/Ai lên Bưởi!”.

Tơ vàng óng ánh ai hong giữa làng

Tơ vàng óng ánh ai hong giữa làng

“Hỡi cô thắt dải lưng xanh/Có về Nam Định với anh thì về/Nam Định có bến đò Chè/Có nghề dệt lụa, có nghề ươm tơ”. Theo câu ca xưa, tôi xuôi đường tìm về làng Cổ Chất, xã Phương Định, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định cũ (nay là xã Ninh Giang, tỉnh Ninh Bình).

Học sinh tham quan triển lãm ảnh “Rạng rỡ tên Người” nhân dịp kỷ niệm 135 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh do Báo Nhân Dân tổ chức. (Ảnh: KHIẾU MINH)

Trong bầu trời không gì quý bằng nhân dân

Từ sự đúc rút kinh nghiệm trong nước và các nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: Có sự ủng hộ, đồng lòng của lực lượng dân chúng, việc to tát mấy, khó khăn mấy làm cũng được. Không có, thì việc gì làm cũng không xong.