Sau hơn ba năm đàm phán, tháng 5/2025, các nước thành viên Tổ chức Y tế Thế giới đạt đồng thuận về hiệp ước phòng, chống đại dịch mang tính bước ngoặt. Thỏa thuận nhằm khắc phục lỗ hổng hệ thống y tế toàn cầu, tránh tái diễn tình trạng “mạnh ai nấy lo” và bất bình đẳng trong tiếp cận vaccine, dịch vụ y tế từng thấy trong Covid-19. Tổng Giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới Tedros Adhanom Ghebreyesus, gọi đây là thỏa thuận lịch sử, đánh dấu bước chuyển lớn trong ứng phó khủng hoảng y tế tương lai.
Tuy đã thống nhất phần lớn nội dung, các nước vẫn bất đồng về các vấn đề cốt lõi như chia sẻ dữ liệu dịch bệnh, vaccine, xét nghiệm và điều trị. Vì vậy, để đạt đồng thuận năm 2025, nội dung then chốt Hệ thống tiếp cận mầm bệnh và chia sẻ lợi ích (PABS) tạm gác lại, khiến hiệp ước đến nay chưa hoàn thiện. Trong bối cảnh đó, vòng đàm phán tại Thụy Sĩ được xem là cơ hội cuối để thống nhất PABS, hoàn tất văn kiện trước khi trình Đại hội đồng Y tế Thế giới (dự kiến khai mạc ngày 18/5) xem xét, thông qua.
Thời hạn chót cận kề, song giới chuyên gia lo ngại đàm phán có thể tiếp tục bế tắc do bất đồng về PABS - cơ chế chia sẻ dữ liệu mầm bệnh và bảo đảm tiếp cận thuốc, phương pháp điều trị. Mâu thuẫn chủ yếu giữa nhóm nước phát triển và đang phát triển: Các nước đang phát triển, nhất là ở châu Phi, muốn được bảo đảm tiếp cận vaccine, điều trị khi cung cấp mẫu bệnh phẩm; trong khi các quốc gia có ngành dược phát triển lo việc chia sẻ rộng rãi thành quả nghiên cứu có thể ảnh hưởng lợi nhuận, làm giảm động lực đổi mới.
Khúc mắc trên là điểm nghẽn lớn nhất của tiến trình đàm phán nhiều năm, đồng thời là yếu tố then chốt để tránh tái diễn bất bình đẳng trong tiếp cận vaccine, thuốc và thiết bị y tế. Thực tế này từng bộc lộ rõ trong Covid-19: vaccine dư thừa ở nhiều nước giàu, nơi tập trung các tập đoàn dược lớn, trong khi các nước nghèo tiếp cận nhỏ giọt. Theo Chương trình Phát triển Liên hợp quốc, thời điểm dịch bùng phát mạnh, trong hơn 10 tỷ liều vaccine toàn cầu, chỉ khoảng 1% được tiêm tại các quốc gia thu nhập thấp.
Để thu hẹp khoảng cách, Tổng Giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới, Tedros Adhanom Ghebreyesus, kêu gọi các nước tìm điểm cân bằng nhằm hoàn thiện hiệp ước toàn cầu có tính ràng buộc pháp lý về phòng ngừa, ứng phó đại dịch. Ông nhấn mạnh, dù còn bất đồng, việc thông qua hiệp ước không thể trì hoãn, khi nguy cơ khủng hoảng y tế toàn cầu mới chỉ còn là vấn đề thời gian, trong bối cảnh xung đột, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu gia tăng.
Chỉ sau khi PABS được hoàn thiện và thông qua tại kỳ họp sắp tới của Đại hội đồng Y tế Thế giới, hiệp ước toàn cầu về đại dịch mới có thể được mở để các quốc gia ký và phê chuẩn. Tuy nhiên, hành trình lắp “mảnh ghép cuối” của hiệp ước được cho là còn nhiều khó khăn, đòi hỏi các nước nêu cao tinh thần đoàn kết, san sẻ lợi ích vì tương lai chung của nhân loại.
