Phóng viên (PV): Lịch sử Việt Nam với chiều dài và sự phong phú là một trong những chất liệu tuyệt vời cho sáng tác. Anh đánh giá như thế nào về giá trị của kho báu mang tên “lịch sử Việt Nam” mà điện ảnh có thể khai thác?
Đạo diễn Trần Quang Hàm: Việc làm phim lịch sử Việt Nam có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc nuôi dưỡng niềm tự hào dân tộc và tôn vinh những người anh hùng của đất nước. Tôi cho rằng, đã đến lúc đưa các anh hùng dân tộc lên màn ảnh rộng với quy mô xứng tầm. Điện ảnh Mỹ cũng từng đi theo con đường đó. Các đạo diễn như John Ford, Howard Hawks hay Frank Capra đã đưa Hollywood bước vào thời kỳ hoàng kim. John Ford tạo nên hình tượng John Wayne và phổ biến dòng phim viễn Tây; Howard Hawks mở ra dòng phim về hàng không còn Frank Capra làm nên những tác phẩm đề cao công lý và các giá trị xã hội. Những bộ phim bom tấn đầu tiên của Hollywood đã ra đời khi họ khai thác những nhân vật và sự kiện lịch sử của chính mình với các tác phẩm như “Ben-Hur”, “Spartacus” hay “Lawrence of Arabia”.
Điều đó càng quan trọng hơn đối với Việt Nam hôm nay, bởi điện ảnh Việt Nam đang từng bước tiến ra sân khấu quốc tế. Chính lịch sử là điều tạo nên bản sắc cho nền điện ảnh của chúng ta. Khi Hollywood đã khai thác gần như hết các anh hùng lịch sử của mình, họ chuyển sang các siêu anh hùng truyện tranh như "Spider-Man" hay "Avengers", rồi quay về với những anh hùng thần thoại như Odysseus. Việt Nam không cần đến Spider-Man, bởi chúng ta đã có Trần Bình Trọng, Trần Hưng Đạo hay Hai Bà Trưng...
PV: Phim lịch sử kể lại những điều mà cả người làm phim và người xem phim đều có cảm giác đã biết. Theo anh, người làm phim cần phải cân đối hai yếu tố: Sự thật lịch sử (gồm chi tiết, nhân vật, sự kiện…) và sự sáng tạo nghệ thuật (hư cấu) như thế nào cho hợp lý, để từng cảnh phim vừa có ý nghĩa lịch sử, là sự kiện có thật, con người thật, câu chuyện thật vừa mang ý nghĩa nghệ thuật mang tính đặc thù của điện ảnh hướng tới mục đích cuối cùng là: Phục vụ cho sự hấp dẫn?
Đạo diễn Trần Quang Hàm: Đây là một câu hỏi khó, bởi tôi chỉ có thể chia sẻ cách tiếp cận của riêng mình trong việc cân bằng giữa sự thật lịch sử và sáng tạo nghệ thuật. Với tôi, điều quan trọng nhất là phải tôn trọng tinh thần của nhân vật lịch sử: Lòng dũng cảm, sự mưu trí và trên hết là tính nhân văn của họ. Khán giả có thể đã biết rất rõ các sự kiện lịch sử, vì vậy cốt truyện không nên là trọng tâm của bộ phim. Điều khiến “Odyssey” của Christopher Nolan trở nên xuất sắc không phải vì ông ấy tập trung vào sự thông minh của con ngựa thành Troy hay chiến thắng trước thành Troy. Ông tiếp cận Odysseus không phải như một vị vua huyền thoại mà như một con người bình thường: Một người chồng, một người cha yêu thương gia đình, luôn bị giằng xé bởi ký ức của chính mình và phải đối diện với nghịch lý rằng chiến thắng vĩ đại nhất của cuộc đời ông cũng đồng thời là thất bại lớn nhất của nhân loại.
PV: Lựa chọn làm phim lịch sử là cách người nghệ sĩ tri ân với quá khứ, cội nguồn, quê hương, đất nước, dân tộc. Anh nghĩ sao về quan điểm này khi quyết định làm “Tử chiến trên không”?
Đạo diễn Trần Quang Hàm: Đối với “Tử chiến trên không”, điều tôi tập trung là đưa khán giả từ rạp chiếu phim lên chính chiếc máy bay, để họ có thể trực tiếp cảm nhận những nguy hiểm mà các anh hùng của chúng ta đã phải đối mặt, cũng như hiểu những lựa chọn gần như không thể mà họ buộc phải đưa ra. Mục tiêu của tôi là đối xử với tất cả các nhân vật, cả chính diện lẫn phản diện, như những con người thật sự. Các nhân vật chính của chúng ta không sinh ra đã là anh hùng. Chính nhờ lòng kiên cường và sự dũng cảm mà họ trở thành những người anh hùng.
PV: Với anh, làm phim đơn giản là một nghề để kiếm sống hay là cách để anh thấy mình đang sống như thế nào?
Đạo diễn Trần Quang Hàm: Với tôi, đó là cả hai. Đúng là làm phim là nghề giúp tôi kiếm sống. Nhưng những bộ phim tôi làm cũng là một phần trong hành trình cá nhân để tìm kiếm bản sắc của chính mình.
Tôi sinh ra ở Việt Nam nhưng sang Mỹ khi mới tám tuổi. Tôi lớn lên gần như hoàn toàn trong môi trường Mỹ và mãi đến năm 25 tuổi mới quay trở lại Việt Nam. Lần đầu tiên tôi trở về, vào năm 1999 là để thực hiện một bộ phim tài liệu. Đến năm 2011, tôi mới thực hiện bộ phim đầu tiên tại Việt Nam, đó là “Âm mưu giày gót nhọn”. Nếu nhìn lại toàn bộ những phim tôi đã làm kể từ đó đến nay, có thể thấy mỗi tác phẩm đều là một bước trên hành trình khám phá văn hóa Việt Nam, bao gồm những truyền thuyết dân gian của đất nước và gần đây là lịch sử Việt Nam.
PV: Điện ảnh có thể thúc đẩy sự phát triển của du lịch, âm nhạc, bảo tồn, lễ hội và di sản… Theo anh, điện ảnh Việt Nam cần được chú trọng hoặc cải thiện điều gì để phát triển nhanh, hiệu quả và phù hợp với điều kiện Việt Nam?
Đạo diễn Trần Quang Hàm: Tôi rất vui khi được trả lời câu hỏi này, bởi đây cũng là một phần trong sứ mệnh cá nhân của tôi: Nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của thiết kế âm thanh trong điện ảnh Việt Nam.
Hiện nay, về mặt hình ảnh, từ quay phim đến ánh sáng, phim Việt Nam đã đạt trình độ tương đương nhiều quốc gia khác trong khu vực Đông Nam Á. Các bộ phim Việt thường có hình ảnh rất đẹp. Tuy nhiên phần thiết kế âm thanh và phối âm lại chưa thật sự ổn định. Có những bộ phim mà nhạc quá lớn khiến khán giả không nghe rõ lời thoại. Có những phim mà lời thoại quá lớn, quá gắt, gây khó chịu cho người nghe. Phần lớn các bộ phim cũng chưa có sự phân lớp âm thanh đủ tinh tế để tạo nên cảm giác chân thực. Điều này không phải vì các phòng hậu kỳ âm thanh của Việt Nam thiếu năng lực. Trong nhiều trường hợp, nguyên nhân là kinh phí dành cho âm thanh còn quá thấp hoặc các đơn vị hậu kỳ không được giao đủ thời gian để tạo ra một sản phẩm thật sự xuất sắc. Đó là điều rất đáng tiếc, bởi chính âm thanh chất lượng cao mới là yếu tố khiến khán giả cảm nhận bộ phim như đang diễn ra ngay trước mắt mình. Các nhà sản xuất cần dành nhiều thời gian hơn và đầu tư nhiều ngân sách hơn cho khâu âm thanh. Tuy nhiên đó chỉ là giải pháp trước mắt.
Điều tôi thật sự mong muốn là sẽ có một nhà đầu tư tâm huyết đọc được bài phỏng vấn này và sẵn sàng tài trợ cho một chuỗi các hội thảo hậu kỳ âm thanh tại Việt Nam, nơi những nhà thiết kế âm thanh và kỹ sư hòa âm từng đoạt giải thưởng quốc tế có thể đến chia sẻ kinh nghiệm với thế hệ nhà thiết kế và kỹ sư âm thanh trẻ của Việt Nam.
PV: Xin cảm ơn anh!
Hàm Trần tốt nghiệp ngành làm phim tại Mỹ. Năm 2011, anh chính thức bước vào thị trường điện ảnh Việt Nam với bộ phim “Âm mưu giày gót nhọn”. Trước đó, anh là người dựng phim cho các bộ phim lịch sử “Dòng máu anh hùng” và “Khát vọng Thăng Long”.
