Phóng viên (PV): ATVNCG là một trong những chương trình truyền hình thực tế về âm nhạc nổi bật năm 2026. Thông qua sự hợp tác của anh với chương trình này, anh có thể chia sẻ về cách họ tiếp cận các chất liệu văn hóa truyền thống trong xây dựng tiết mục?
Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long: Tôi đánh giá cao việc ATVNCG dành sự quan tâm đến lịch sử, văn hóa và truyền thống dân tộc, đồng thời ghi nhận tinh thần thận trọng, nghiêm túc và trách nhiệm của chương trình với việc khai thác yếu tố này vào nghệ thuật đương đại. Vì nếu không họ đã không tìm đến các nhà nghiên cứu, nhà văn hóa... trong đó có tôi để lắng nghe lời tư vấn. Trong quá trình thực hiện, nhà sản xuất đã trao đổi với tôi về một số nội dung liên quan việc khai thác, chuyển tải chất liệu văn hóa truyền thống vào ngôn ngữ nghệ thuật đương đại. Vai trò của tôi chủ yếu là tư vấn, góp ý để nhà sản xuất chương trình và nghệ sĩ có thêm cơ sở tham khảo khi phát triển ý tưởng.
Theo tôi, khi đưa yếu tố văn hóa dân tộc vào nghệ thuật đương đại, điều quan trọng trước hết là phải hiểu rõ nền tảng và giá trị cốt lõi của chất liệu đó. Khi đã nắm chắc, người sáng tạo mới có thể đổi mới mà vẫn giữ được bản sắc. Tôi đánh giá cao sự cầu thị của nhà sản xuất và nghệ sĩ. Các bạn trao đổi kỹ, kể cả những chi tiết nhỏ và sẵn sàng lắng nghe ý kiến chuyên gia.
PV: Những năm gần đây, ngày càng nhiều nghệ sĩ đưa chất liệu dân gian, nhạc cụ truyền thống vào âm nhạc đương đại. Anh nhìn nhận xu hướng này như thế nào?
Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long: Đây là xu hướng tích cực và cần thiết, nhất là khi đời sống âm nhạc của giới trẻ ngày càng gắn với môi trường số và quá trình hội nhập. Ngày nay, khán giả có thể tiếp cận âm nhạc từ khắp nơi trên thế giới chỉ với vài thao tác. Vì vậy, câu chuyện về bản sắc và căn tính văn hóa càng trở nên quan trọng. Muốn hội nhập, trước hết phải nhận diện được mình là ai. Nhìn ra thế giới, có thể thấy âm nhạc Hàn Quốc rất hiện đại, tiếp thu nhiều xu hướng quốc tế nhưng vẫn có dấu ấn riêng. Đây là điều Việt Nam có thể tham khảo.
Việc nghệ sĩ trẻ tìm đến chất liệu dân gian, nhạc cụ truyền thống hay những giá trị văn hóa bản địa góp phần làm giàu bản sắc cho âm nhạc đương đại. Tuy nhiên, căn tính Việt Nam không chỉ nằm ở việc đưa một làn điệu dân ca hay nhạc cụ truyền thống vào tác phẩm. Quan trọng hơn là tác phẩm có chuyển tải được tinh thần, tâm hồn và giá trị của văn hóa Việt Nam. Khi một tác phẩm hiện đại vẫn giữ được “hồn Việt”, dù được thể hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật mới hay công nghệ hiện đại, đó sẽ là nền tảng để âm nhạc Việt Nam tạo dấu ấn riêng trong quá trình hội nhập.
PV: Anh có thể gợi mở một số giải pháp, cách thức để hài hòa giữa chất liệu truyền thống và âm nhạc đương đại, để tác phẩm vừa đáp ứng thị hiếu công chúng, vừa giữ được giá trị văn hóa?
Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long: Trước hết, người nghệ sĩ phải hiểu sâu những giá trị truyền thống mà mình muốn khai thác. Nếu không có điều kiện nghiên cứu chuyên sâu, các nghệ sĩ trẻ có thể tham vấn các nhà nghiên cứu, chuyên gia văn hóa hoặc những thế hệ đi trước có kinh nghiệm để có thêm kiến thức, tránh cách tiếp cận hời hợt hoặc làm sai lệch giá trị cốt lõi của văn hóa. Nhưng nghiên cứu không có nghĩa là sao chép nguyên trạng. Từ nền tảng hiểu biết đó, nghệ sĩ cần phát huy tư duy, cảm xúc và tài năng sáng tạo để tạo ra những giá trị mới...
Xa hơn, chúng ta cần một chiến lược dài hạn cho việc phát triển âm nhạc đại chúng mang bản sắc Việt. Đó là sự kết hợp giữa đào tạo nguồn nhân lực, tiếp thu tinh hoa quốc tế và khả năng chuyển hóa những giá trị tiếp nhận được theo điều kiện văn hóa Việt Nam. Nếu làm tốt, âm nhạc không chỉ góp phần bảo tồn và phát huy truyền thống mà còn có thể trở thành một nguồn lực quan trọng của công nghiệp văn hóa.
PV: Anh đánh giá thế nào về vai trò của các chương trình âm nhạc quy mô lớn trong việc đưa giá trị văn hóa, truyền thống đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là giới trẻ?
Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long: Đây là một phương thức hiệu quả để giới thiệu và lan tỏa các giá trị truyền thống. Những chương trình lớn có khả năng thu hút sự chú ý của giới trẻ, nhất là khi các giá trị lịch sử, văn hóa được chuyển tải bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại. Hiệu quả không chỉ nằm ở lượng khán giả trực tiếp mà còn được mở rộng qua hệ sinh thái số như phát trực tuyến, video, clip ngắn và các nội dung phái sinh. Nhờ đó, những yếu tố văn hóa truyền thống có thể tiếp cận công chúng ở quy mô rộng hơn. Tất nhiên, ban đầu sự tiếp nhận có thể chỉ dừng ở mức độ biết đến hoặc tạo hứng thú. Nhưng đó là bước khởi đầu. Khi quan tâm, khán giả có thể tiếp tục tìm hiểu sâu hơn về những câu chuyện và giá trị văn hóa phía sau tác phẩm.
Gìn giữ truyền thống cũng không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ như cũ. Những giá trị nguyên bản cần được tôn trọng, nhưng cần có sáng tạo trên nền tảng truyền thống để văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Khi các chương trình lớn khơi gợi được sự quan tâm của giới trẻ, từ đó thúc đẩy nhu cầu tìm hiểu, học hỏi và tiếp tục sáng tạo, truyền thống sẽ không chỉ được bảo tồn mà còn có thêm sức sống trong bối cảnh mới.
PV: Xin cảm ơn những chia sẻ của anh!
