Thời Nay đã có cuộc trò chuyện cùng chị về giá trị giáo dục, những trăn trở và giải pháp để hát xẩm có thể lan tỏa bền vững trong đời sống hiện đại.
Phóng viên (PV): Gắn bó lâu năm với hát xẩm, chị nhìn nhận như thế nào về giá trị giáo dục của loại hình nghệ thuật dân gian này đối với học sinh hiện nay?
Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa: Với tôi, đó là điều hết sức cần thiết, bởi lẽ, trong mỗi bài xẩm bên cạnh giai điệu mộc mạc, gần gũi còn chứa đựng những bài học đạo lý, những kinh nghiệm sống được đúc kết từ thực tiễn đời sống của cha ông. Chính những nội dung ấy giúp các em tiếp cận các giá trị cuộc sống một cách tự nhiên, dễ hiểu, dễ cảm nhận thay vì những bài học khô cứng. Khi được truyền tải qua âm nhạc và lời ca, thông điệp về ứng xử, nhân cách, tình người… trở nên sinh động, giàu cảm xúc hơn, từ đó khơi gợi sự hứng thú và khả năng tiếp nhận của học sinh. Tôi cho rằng, hát xẩm hoàn toàn có thể giúp các em vừa học vừa cảm nhận được những giá trị tốt đẹp của cuộc sống theo cách thiết thực và ý nghĩa.
PV: Chị đã có nhiều năm truyền dạy cho nhiều thế hệ học trò đến với hát xẩm dù đó là việc khó, vậy điều gì khiến chị kiên trì?
Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa: Hơn ai hết, chúng tôi hiểu câu chuyện để lưu giữ, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống thì chính thế hệ trẻ sẽ là đội ngũ nắm giữ và tiếp nối. Hát xẩm kết tinh những giá trị cốt lõi của văn hóa dân tộc, làm nên bản sắc riêng, cũng là nền tảng để chúng ta có thể tự tin giới thiệu với bạn bè quốc tế và tự hào về truyền thống của mình. Vì vậy, tôi luôn mong muốn được truyền dạy cho các em, để các em hiểu, yêu và có ý thức gìn giữ những vốn quý của cha ông. Cùng với trao truyền làn điệu hay kỹ năng biểu diễn còn là hành trình “gieo mầm” văn hóa, nuôi dưỡng tình yêu với di sản dân tộc.
PV: Theo chị, việc đưa hát xẩm vào trường học cần bắt đầu từ đâu để vừa phù hợp với tâm lý lứa tuổi, vừa giữ được tinh thần nguyên bản của nghệ thuật truyền thống?
Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa: Theo tôi cần bắt đầu từ những hình thức gần gũi, phù hợp với tâm lý lứa tuổi, đặc biệt là phương châm “chơi mà học, học mà chơi”. Đây là cách tiếp cận tự nhiên, giúp các em không cảm thấy áp lực mà vẫn tiếp nhận được những giá trị của nghệ thuật truyền thống. Cụ thể, có thể bắt đầu từ các trò chơi, các bài đồng dao - yếu tố vốn hiện diện khá nhiều trong xẩm. Đồng dao có nhịp điệu đơn giản, dễ nhớ, dễ thuộc, rất phù hợp với học sinh. Chúng ta hoàn toàn có thể sáng tạo, hoặc sáng tác những bài đồng dao mới gắn với đời sống hiện nay, từ đó giúp các em tiếp cận xẩm một cách sinh động, thiết thực.
Khi đã có sự yêu thích ban đầu, các em sẽ dần chủ động tìm hiểu sâu hơn, tiếp cận với những làn điệu, nội dung khó hơn của xẩm. Tôi luôn nghĩ, đi từ những điều giản dị, gần gũi như vậy chính là con đường thiết thực và bền vững nhất để đưa hát xẩm đến với học sinh, vừa giữ được tinh thần nguyên bản, vừa phù hợp với môi trường giáo dục hiện đại.
PV: Trong quá trình giảng dạy và biểu diễn cho học sinh, chị nhận thấy các em tiếp nhận hát xẩm ra sao? Điều gì khiến các em hứng thú và đâu là những rào cản cần vượt qua?
Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa: Hầu như các em tiếp nhận hát xẩm khá tích cực khi được tiếp cận theo cách phù hợp. Những nội dung giản dị, gần gũi với đời sống hằng ngày, mang tính thực tiễn chính là yếu tố tạo nên sự hấp dẫn và khơi gợi hứng thú ở các em. Những câu chuyện được kể trong xẩm vốn rất đời thường, dễ hiểu đã giúp thu hút các em một cách tự nhiên, đồng thời xóa bỏ khoảng cách giữa âm nhạc dân tộc và thế hệ trẻ. Khi các em nhận ra rằng xẩm không hề xa lạ mà rất gần với cuộc sống của mình, các em sẽ cảm thấy hứng thú, tò mò và muốn khám phá nhiều hơn.
Thực tế cho thấy, sau khi được nghe giới thiệu và trải nghiệm, nhiều em bày tỏ mong muốn tìm hiểu sâu hơn về hát xẩm. Như vậy, rào cản lớn nhất không nằm ở bản thân nghệ thuật mà ở cách tiếp cận ban đầu. Khi chúng ta đưa xẩm đến bằng những nội dung gần gũi, phù hợp thì sự kết nối sẽ được hình thành một cách tự nhiên và đầy hứng khởi.
PV: Nhiều ý kiến cho rằng, để xẩm “sống” trong môi trường giáo dục như các nhà trường thì cần có sự đổi mới về nội dung và hình thức. Quan điểm của chị về việc sáng tạo lời mới, cách thể hiện mới cho xẩm trong này như thế nào?
Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa: Sáng tạo là điều tất yếu, cần được khuyến khích, nhất là trong môi trường giáo dục. Việc khơi nguồn cho các em học sinh chủ động sáng tạo lời mới, cách thể hiện mới sẽ giúp xẩm trở nên gần gũi hơn với đời sống hôm nay, từ đó có sức sống bền bỉ hơn trong học đường. Tuy nhiên, sự sáng tạo ấy cần có định hướng rõ ràng, đặc biệt là trên nền tảng bảo tồn và gìn giữ bản sắc âm nhạc dân tộc Việt Nam. Bản sắc chính là yếu tố cốt lõi, là gốc rễ để mọi sự sáng tạo được phát triển đúng hướng. Khi các em nắm vững những giá trị nền tảng, việc sáng tạo sẽ không còn là điều đáng lo ngại, mà ngược lại sẽ trở thành động lực làm phong phú thêm đời sống của xẩm.
Tôi cho rằng, cần khuyến khích các em mạnh dạn đưa vào xẩm những hơi thở của cuộc sống hiện đại, những câu chuyện, suy nghĩ của chính thế hệ mình. Chính sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và sáng tạo đó sẽ giúp xẩm được gìn giữ một cách tự nhiên, sinh động và có ý nghĩa lâu dài trong đời sống văn hóa hôm nay.
PV: Cảm ơn chị về cuộc trò chuyện!
