Gian làm hoa riêng biệt, cao ráo, đủ chỗ cho vài người cùng ngồi, vừa làm vừa trò chuyện rôm rả. Ít ai nghĩ rằng, từ một sinh kế nảy sinh để ứng phó mưa lũ, hoa giấy Thanh Tiên đã trở thành sản phẩm thủ công sáng tạo hiện diện ở nhiều không gian khác nhau.
Đó là câu chuyện tiêu biểu cho cách một làng nghề truyền thống tìm được lối đi riêng trong thời hiện đại.
Làng Thanh Tiên nằm ven sông Hương, địa hình thấp. Từ bao đời, người dân sống dựa vào nông nghiệp và trồng hoa phục vụ nhu cầu thờ cúng dịp Tết. Nhưng cũng chính vị trí ấy khiến làng thường xuyên đối mặt với mưa lũ cuối năm. Hoa tươi chưa kịp nở đã bị nước cuốn trôi, công sức cả mùa coi như trắng tay.
Sinh tế từ mưa bão
Trong hoàn cảnh thường xuyên chịu mưa lũ, người Thanh Tiên nghĩ đến một hướng đi khác, đó là làm hoa giấy. Nhẹ, bền, không sợ mưa gió, lại có thể chủ động làm vào thời điểm nông nhàn.
Nghề làm hoa giấy ra đời từ thời Nguyễn, cách đây khoảng 300 năm, như một hình thức thích ứng tự nhiên của cư dân vùng thấp trước điều kiện thời tiết khắc nghiệt.
Ông Nguyễn Hóa, nghệ nhân làng hoa Thanh Tiên, kể: “Hoa giấy ban đầu không phải để trang trí, càng không phải để trưng bày nghệ thuật. Nó phục vụ nhu cầu thờ cúng, gắn chặt với đời sống tinh thần người Huế. Từ giấy, tre, màu nhuộm tự nhiên, người Thanh Tiên làm nên những cành hoa bền bỉ, có mặt trong gian thờ mỗi gia đình mỗi độ Tết đến”.
Có thời, cả làng đỏ rực màu giấy mỗi độ tháng Chạp. Làng còn truyền câu: “Xanh xanh, đỏ đỏ, vàng vàng/Cứ đến tháng Chạp cả làng làm hoa”.
Từng có quan làng mang hoa giấy Thanh Tiên tiến vua, ghi dấu đây là sản vật của vùng đất kinh kỳ. Nhưng cũng như nhiều làng nghề khác, hoa giấy không tránh khỏi quy luật thịnh-suy.
Theo thời gian, khi hoa nhựa, hoa nhập khẩu tràn vào với giá rẻ, mẫu mã đa dạng, hoa giấy truyền thống dần lép vế. Hoa làm ra khó bán, thu nhập thấp. Nhiều người bỏ nghề.
Có thời điểm, cả làng chỉ còn năm đến sáu hộ kiên trì giữ nghề, phần nhiều vì “quen tay” và “không nỡ bỏ”. Nguy cơ đứt gãy truyền nghề hiện hữu. Trong bối cảnh đó, sự trở về của họa sĩ Thân Văn Huy, một người con của làng, đã mở ra bước ngoặt quan trọng.
Ngày xưa có người mang hoa giấy Thanh Tiên tiến vua, thì ở thời hiện đại, ông là người đưa hoa giấy bước ra khỏi không gian thờ cúng quen thuộc để đi vào đời sống đương đại. Không chọn cách bảo tồn nguyên trạng, ông tiếp cận hoa giấy bằng tư duy của một họa sĩ.
Trên nền kỹ thuật truyền thống, ông phục hồi và cải tiến kỹ thuật nhuộm màu, xử lý chất liệu giấy để hoa sen giấy có hình khối, sắc độ gần với hoa thật hơn.
Đặc biệt, ông sáng tạo sen giấy ngũ sắc, lấy cảm hứng từ triết lý Phật giáo, mở rộng công năng của hoa giấy từ thờ cúng sang trang trí, quà lưu niệm và trưng bày nghệ thuật.
Hoa giấy vì thế không còn chỉ là vật phẩm tín ngưỡng. Nó xuất hiện trong nhà ở, khách sạn, không gian văn hóa, triển lãm. Vẫn là chất liệu cũ, đôi tay thủ công cũ, nhưng tư duy sáng tạo mới đã mở ra cánh cửa khác cho làng nghề. Cùng với việc xây dựng không gian trải nghiệm “Liên Hoa Thanh Tịnh Viên” tại chính làng Thanh Tiên, cố họa sĩ Thân Văn Huy góp phần đưa hoa giấy gắn với du lịch văn hóa.
Du khách đến không chỉ mua hoa, mà được xem, được làm, được nghe câu chuyện về nghề. Ông được ghi nhận như một “báu vật sống” của làng nghề, người nối lại mạch truyền thống đang có nguy cơ đứt gãy.
Hoa giấy trong đời sống đương đại
Cùng với sự vận động nội tại của làng nghề và sự hỗ trợ của địa phương, hoa giấy Thanh Tiên ngày càng xuất hiện nhiều hơn tại các kỳ Festival Huế, Festival làng nghề truyền thống.
Đơn hàng dần trở lại. Người dân không chỉ làm hoa bán theo mùa, mà từng bước trở thành nghệ nhân, những người có thể trình diễn quy trình, hướng dẫn du khách trải nghiệm.
Nhiều trường học ở Huế đưa học sinh về làng hoa giấy như một hoạt động ngoại khóa. Các em học cách gấp cánh, nhuộm màu, đồng thời hiểu vì sao một làng quê vùng lũ có thể giữ nghề hàng trăm năm.
Từ một làng nông dân làm hoa, Thanh Tiên dần trở thành không gian văn hóa sống. Sự đổi thay thể hiện rõ trong đời sống kinh tế của người làm hoa.
Nghệ nhân Nguyễn Hóa xây ngôi nhà mới, nền cao, mùa lụt, nước không còn tràn vào. Khu vực làm hoa được bố trí riêng, có kho bảo quản, thay cho cảnh làm hoa tạm bợ trước đây.
Hoa giấy ở làng Thanh Tiên nay được làm quanh năm. Vào mùa cao điểm giáp Tết, nhiều hộ gọi thêm người trong làng đến làm cùng. Hoa giấy, từ nghề phụ, trở thành nguồn thu nhập ổn định với không ít gia đình. Bên cạnh làng nghề truyền thống, hoa giấy Thanh Tiên còn bước vào một không gian của công nghiệp văn hóa.
Một trong những địa chỉ tiêu biểu là Maypaperflower, doanh nghiệp sáng tạo do người Huế sáng lập. Không làm hoa thờ truyền thống, Maypaperflower tiếp cận hoa giấy Thanh Tiên như một “mã nguồn mở”.
Phần cốt lõi như kỹ thuật tạo hình, tinh thần lễ nghi và sự chỉn chu được kế thừa trực tiếp từ làng. Trên nền đó, doanh nghiệp này phát triển các dòng sản phẩm riêng, phục vụ không gian sống đương đại. Chị Phan Ngọc Hiếu, người sáng lập Maypaperflower, chia sẻ: “Xin nghỉ việc ở ngân hàng, tôi tình cờ gặp hoa giấy Thanh Tiên.
Đam mê từ nhỏ trỗi dậy. Hoa giấy Thanh Tiên dạy chúng tôi sự tôn kính trong từng chi tiết. Chính kỹ thuật dân gian và tinh thần ấy là nền tảng để sáng tạo. Sản phẩm mới có thể khác về hình thức, nhưng vẫn giữ được hồn cốt Huế”.
Từ nền tảng truyền thống, Maypaperflower phát triển hơn 200 mẫu hoa giấy hiện đại, chủ yếu là tranh hoa và hoa trang trí, được tạo tác từ đôi tay của hơn 20 người thợ thủ công vốn xuất thân từ nông dân.
Giấy làm hoa được nhập về từ nước ngoài để thích ứng đòi hỏi khắt khe của thị trường châu Âu. Các sản phẩm này tồn tại song song với dòng hoa truyền thống trong làng, không thay thế mà bổ sung cho nhau.
Hiện nay, sản phẩm của Maypaperflower đã được xuất khẩu chính ngạch, và có mặt trong nhiều cửa hàng ở Anh, Mỹ, Thụy Sĩ, Hàn Quốc, Italia, Dubai.
Câu chuyện của Thanh Tiên hôm nay không phải là sự thay thế giữa cũ và mới, mà là sự song hành. Từ những cành hoa giấy từng chỉ hiện diện trong gian thờ ngày Tết, làng hoa bên sông Hương hôm nay đã bước ra nhiều không gian sống khác nhau, trong nước và thế giới...
