Theo số liệu của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, tỷ lệ chậm, trốn đóng tính trên số phải thu giảm từ 3,75% năm 2016 xuống 2,54% năm 2025 - mức thấp nhất từ trước đến nay. Con số này đã bao gồm các khoản khó thu tại đơn vị giải thể, phá sản, được Quốc hội cho phép xử lý theo Nghị quyết số 142/2024/QH15 nhằm giải quyết chế độ hưu trí, tử tuất cho người lao động. Kết quả nêu trên cho thấy nỗ lực của Bảo hiểm xã hội Việt Nam trong quản lý thu và kiểm soát vi phạm. Tuy nhiên, vẫn còn không ít doanh nghiệp chậm đóng kéo dài, cố tình chiếm dụng tiền đóng bảo hiểm xã hội của người lao động, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi về ốm đau, thai sản, tai nạn lao động bệnh nghề nghiệp, hưu trí và tác động đến niềm tin vào hệ thống an sinh.
Thực tiễn giai đoạn thực hiện Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 cho thấy, việc xử lý hành vi “trốn đóng” gặp nhiều khó khăn. Luật chỉ xác định “trốn đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp” và “chậm đóng” là hành vi bị nghiêm cấm, chưa có tiêu chí rõ ràng để phân định, dẫn đến khó khăn trong áp dụng chế tài hành chính theo từng mức độ vi phạm. Khi xử phạt, cơ quan Bảo hiểm xã hội chủ yếu xác định hành vi không đóng hoặc đóng không đủ, chưa đủ cơ sở chứng minh yếu tố “cố ý, gian dối” để chuyển xử lý hình sự theo Bộ luật Hình sự năm 2015 và hướng dẫn tại Nghị quyết số 05/2019/NQHĐTP, cho nên nhiều kiến nghị khởi tố không được chấp nhận.
Trưởng Ban Kiểm tra (Bảo hiểm xã hội Việt Nam) Bùi Quang Huy cho biết, một số doanh nghiệp gặp khó khăn tài chính, ưu tiên trả lương, duy trì sản xuất trước mắt, coi bảo hiểm xã hội là khoản có thể “nợ tạm”. Trong khi đó, chế tài chưa đủ sức răn đe, mức phạt hành chính thấp hơn lợi ích chiếm dụng tiền bảo hiểm xã hội; việc xử lý hình sự còn vướng mắc cho nên doanh nghiệp chấp nhận rủi ro bị phạt thay vì đóng đầy đủ.
Thời gian qua, Bảo hiểm xã hội Việt Nam triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm giảm chậm, trốn đóng. Trọng tâm là tăng cường tuyên truyền về nghĩa vụ pháp lý, chế tài xử phạt, trách nhiệm hình sự và hệ quả đối với quyền lợi người lao động. Cơ quan này giao chỉ tiêu giảm tiền chậm đóng đến từng địa phương, đơn vị và viên chức quản lý thu; gắn kết quả với đánh giá, xếp loại, thu nhập, khen thưởng để lượng hóa trách nhiệm cá nhân; đồng thời, đẩy mạnh phát hiện sớm qua hệ thống quản lý thu; đôn đốc bằng văn bản, làm việc trực tiếp; công khai danh sách đơn vị vi phạm trên cổng thông tin điện tử theo quy định. Công tác kiểm tra chuyên ngành được tăng cường, tập trung vào doanh nghiệp chậm đóng kéo dài, có dấu hiệu trốn đóng; theo dõi việc thực hiện kết luận, kiến nghị xử phạt, cưỡng chế và chuyển hồ sơ khi có dấu hiệu tội phạm.
Cơ quan Bảo hiểm xã hội đã tăng cường phối hợp liên ngành với cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan thuế, công an, tổ chức công đoàn trong chia sẻ dữ liệu, nhận diện sớm rủi ro và xử lý vi phạm. Việc chuyển từ cơ chế “thanh tra” sang “kiểm tra chuyên ngành và xử lý vi phạm” theo quy định pháp luật mới đang được hoàn thiện về quy trình, bảo đảm thống nhất, đúng thẩm quyền.
Điểm đáng chú ý, Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 đã quy định cụ thể hơn nội hàm “chậm đóng” và “trốn đóng” theo dấu hiệu nhận diện, mốc thời gian và tính chất hành vi. Việc phân định rõ giúp cơ quan thực thi có cơ sở áp dụng đúng chế tài hành chính, đồng thời xác định điều kiện chuyển xử lý hình sự khi đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Luật cũng tạo nền tảng hoàn thiện các nghị định, thông tư hướng dẫn, bảo đảm đồng bộ giữa xử phạt hành chính và xử lý hình sự, khắc phục tình trạng chồng chéo thẩm quyền. Khi chế tài được thiết kế sát thực tiễn, hiệu quả răn đe sẽ cao hơn, giảm động cơ chiếm dụng quỹ.
