Trong bối cảnh đó, bảo đảm an ninh năng lượng không còn đơn thuần là đáp ứng đủ điện cho sản xuất và sinh hoạt mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để duy trì tăng trưởng kinh tế, phát triển khoa học-công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Các chuyên gia cho rằng, muốn hiện thực hóa mục tiêu này cần khơi thông đồng bộ các nguồn lực về thể chế, tài chính, công nghệ, hạ tầng và con người.
An ninh năng lượng trở thành "hạ tầng của hạ tầng" trong kỷ nguyên AI
Tại hội thảo "An ninh năng lượng đến 2030: Khơi thông nguồn lực phát triển hạ tầng năng lượng" do Tạp chí Một Thế Giới tổ chức ngày 17/7, tại Thành phố Hồ Chí Minh, các nhà quản lý, chuyên gia và doanh nghiệp đều chung nhận định: Việt Nam đang đứng trước giai đoạn bản lề của quá trình chuyển dịch năng lượng, khi vừa phải đáp ứng nhu cầu tăng trưởng kinh tế cao, vừa phải bảo đảm mục tiêu phát triển xanh và chuyển đổi số.
Phát biểu tại hội thảo, Tiến sĩ Huỳnh Thành Đạt, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, nguyên Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ cho rằng, an ninh năng lượng có ý nghĩa chiến lược trong giai đoạn đất nước lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực phát triển.
Theo ông Huỳnh Thành Đạt, Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định mục tiêu xây dựng hệ thống năng lượng hiện đại, tự chủ và bền vững nhằm tạo nền tảng cho các ngành công nghệ chiến lược. Trong kỷ nguyên số, năng lượng không chỉ phục vụ sản xuất hay đời sống mà còn trở thành hạ tầng phục vụ AI, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây, bán dẫn và nhiều công nghệ tiên tiến khác.
Đồng quan điểm với ông Huỳnh Thành Đạt, Tiến sĩ Trần Văn Tùng, Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VASTI) cho rằng, tốc độ phát triển mạnh mẽ của AI, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây và các ngành công nghệ cao đang khiến nhu cầu tiêu thụ năng lượng tăng nhanh hơn bao giờ hết.
Trong khi đó, ngành năng lượng Việt Nam phải đối mặt đồng thời nhiều sức ép như nhu cầu điện tăng mạnh, yêu cầu chuyển dịch sang năng lượng xanh, biến động của thị trường năng lượng thế giới và áp lực bảo đảm nguồn cung ổn định cho nền kinh tế.
Để giải quyết bài toán này, Việt Nam không chỉ cần nguồn vốn đầu tư mà còn phải khai thác hiệu quả nguồn lực về tri thức, công nghệ và nhân lực. Việc hoạch định chính sách phải dựa trên dữ liệu đầy đủ, thông tin chính xác và các nghiên cứu khoa học có chất lượng nhằm tạo sự đồng hành giữa Nhà nước, doanh nghiệp, giới khoa học và người dân.
Ở góc độ quản lý Nhà nước, ông Huỳnh Anh Tuyên, Phó Trưởng đại diện Văn phòng Bộ Công thương tại khu vực miền trung-miền nam nhấn mạnh, trước tác động của xung đột địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng, yêu cầu giảm phát thải cùng sự phát triển của AI và công nghiệp bán dẫn, việc huy động hiệu quả nguồn lực từ Nhà nước, khu vực tư nhân và các nhà đầu tư trong, ngoài nước sẽ là yếu tố quyết định để phát triển hạ tầng năng lượng trong giai đoạn tới.
Giáo sư, Tiến sĩ Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh doanh, Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh nhận định: Giai đoạn 2026-2030 sẽ là "cửa sổ cơ hội" để Việt Nam xử lý những điểm nghẽn của ngành điện.
Theo mô hình đánh giá an ninh năng lượng 4A của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Việt Nam đang đối mặt mức độ rủi ro khá cao ở nhiều tiêu chí, từ khả năng bảo đảm nguồn cung, khả năng tiếp cận, giá cả đến tính bền vững về môi trường.
Những nút thắt lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở tài chính, cơ chế chính sách và hạ tầng truyền tải. Giá điện chưa phản ánh đầy đủ tín hiệu thị trường, nhiều cơ chế đầu tư chưa đủ hấp dẫn, trong khi hệ thống lưới điện và lưu trữ năng lượng chưa theo kịp tốc độ phát triển của năng lượng tái tạo.
Để tháo gỡ, ông Võ Xuân Vinh đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm gồm cải cách thị trường điện theo hướng thị trường hóa giá điện; ổn định chính sách dài hạn nhằm tạo niềm tin cho nhà đầu tư; đồng thời đầu tư mạnh vào lưới điện, hệ thống lưu trữ năng lượng và kho dự trữ LNG.
Khơi thông nguồn lực đầu tư để phát triển
Nếu những phân tích của các chuyên gia chỉ ra bức tranh tổng thể về an ninh năng lượng quốc gia thì thực tiễn tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy nhiều mô hình cụ thể đang được triển khai nhằm hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi năng lượng xanh.
Theo ông Phan Quang Vinh, Phó Trưởng ban Kinh doanh Tổng Công ty Điện lực Thành phố Hồ Chí Minh (EVNHCMC), sau hợp nhất, Thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục là địa phương có nhu cầu sử dụng điện lớn nhất cả nước.
Năm 2025, sản lượng điện thương phẩm của thành phố đạt 56,1 tỷ kWh, công suất phụ tải cực đại đạt 8.936 MW, phục vụ khoảng 3,91 triệu khách hàng. Đến năm 2030, nhu cầu điện được dự báo tăng lên khoảng 75 tỷ kWh.
Để giảm áp lực cho hệ thống điện, thành phố đang đẩy mạnh phát triển điện mặt trời mái nhà. Hiện, toàn Thành phố có hơn 25.900 hệ thống với tổng công suất khoảng 1.928 MWp, mỗi tháng phát trung bình khoảng 231 triệu kWh, tương đương 4,4% sản lượng điện thương phẩm toàn hệ thống.
Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, đến năm 2030 tổng công suất điện mặt trời mái nhà tại Thành phố Hồ Chí Minh có thể đạt khoảng 2.786 MW. Cùng Nghị định 243/2026/NĐ-CP mở rộng đối tượng đầu tư và cho phép bán điện dư lên lưới, nhiều chuyên gia kỳ vọng điện mặt trời mái nhà sẽ phát triển mạnh hơn trong thời gian tới.
Bên cạnh nguồn điện tái tạo, hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) cũng được xem là mắt xích quan trọng để nâng cao khả năng vận hành của hệ thống điện.
Ông Trần Quốc Tâm, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng tái tạo Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, nếu muốn duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế hai con số và hiện thực hóa mục tiêu Net Zero, Việt Nam phải phát triển đồng thời năng lượng tái tạo và BESS.
Theo ông Trần Quốc Tâm, BESS không chỉ lưu trữ điện mà còn giúp điều tiết phụ tải, ổn định tần số, nâng cao khả năng hấp thụ điện gió, điện mặt trời và giảm áp lực đầu tư nguồn điện mới. Vì vậy, cần sớm hoàn thiện cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng, xây dựng cơ chế tín dụng xanh và tạo điều kiện để BESS tham gia thị trường điện.
Ở góc độ doanh nghiệp, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Xuân Mai, Cố vấn cấp cao Công ty Kim Long Motor Huế, đề xuất xây dựng hệ sinh thái năng lượng thông minh, kết hợp giữa nhà máy xanh, xe điện, hạ tầng sạc, chuỗi giá trị pin và nền tảng AI nhằm hình thành một hệ sinh thái công nghiệp-năng lượng khép kín.
Theo ông Phạm Xuân Mai, doanh nghiệp không chỉ là đối tượng sử dụng điện mà cần trở thành lực lượng trực tiếp tham gia sản xuất, lưu trữ và tối ưu hóa năng lượng, góp phần nâng cao năng lực tự chủ của nền kinh tế.
Qua những phân tích tại hội thảo cho thấy, bảo đảm an ninh năng lượng đến năm 2030 không còn là câu chuyện riêng của ngành điện mà là yêu cầu chiến lược đối với toàn bộ nền kinh tế.
Vì vậy, cùng với việc hoàn thiện thể chế, cải cách thị trường điện và huy động nguồn lực xã hội, Việt Nam cần đẩy nhanh đầu tư hạ tầng truyền tải, phát triển năng lượng tái tạo, hệ thống lưu trữ năng lượng và ứng dụng khoa học-công nghệ để đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng xanh, kinh tế số và phát triển bền vững.
