Hội thảo do Báo Điện tử Tuổi Trẻ phối hợp Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam) tổ chức trong khuôn khổ dự án Việt Nam Xanh 2026, với sự tham dự của đại diện cơ quan quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp, đơn vị thu gom và tái chế.
Hệ thống thu gom manh mún, thiếu đồng bộ
Theo ông Đỗ Tiến Đoàn, Phó Trưởng phòng Quản lý chất thải, Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025, lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trên cả nước khoảng 72.341 tấn/ngày. Trong đó, khu vực đô thị phát sinh 39.194 tấn/ngày, chiếm 54,17%; khu vực nông thôn khoảng 33.147 tấn/ngày.
Tỷ lệ chất thải rắn sinh hoạt được thu gom, xử lý tại đô thị đạt khoảng 97,59%, tăng 0,33% so năm 2024 và vượt chỉ tiêu Quốc hội đề ra. Ở khu vực nông thôn, tỷ lệ này đạt khoảng 84,14%, tăng 3,64%.
Tuy nhiên, ông Đoàn cho rằng hệ thống thu gom tại nhiều địa phương, nhất là sau sáp nhập đơn vị hành chính, vẫn còn manh mún, thiếu đồng bộ. Phương tiện thu gom ở một số nơi còn lạc hậu; điểm tập kết, trạm trung chuyển chưa đáp ứng yêu cầu khi địa bàn và dân số tăng lên.
Trong xử lý, chôn lấp vẫn chiếm tỷ lệ lớn, trong khi các công nghệ như đốt rác phát điện, tái chế, chế biến compost mới tập trung ở một số địa phương. Tỷ lệ tái chế chất thải rắn sinh hoạt chưa cao, dẫn đến lãng phí tài nguyên từ rác.
Từ thực tế này, phân loại rác tại nguồn được xác định là một khâu quan trọng để giảm lượng rác phải xử lý và đưa các dòng vật liệu có khả năng tái sử dụng, tái chế trở lại sản xuất.
Theo quy định hiện hành, chất thải rắn sinh hoạt được phân thành chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm và nhóm chất thải sinh hoạt khác. Việc phân loại cụ thể được địa phương quyết định phù hợp với điều kiện thực tế.
Ông Đoàn nhấn mạnh mục tiêu của phân loại là tận dụng tối đa giá trị của chất thải, giảm lượng chất thải phải xử lý, đồng thời phải phù hợp với hạ tầng kỹ thuật và khối lượng, thành phần rác phát sinh tại từng khu vực.
Để thực hiện hiệu quả, ông đề xuất hoàn thiện cơ chế, chính sách; đầu tư điểm tập kết, trạm trung chuyển và phương tiện thu gom; đổi mới công nghệ xử lý, giảm dần phụ thuộc vào chôn lấp. Cùng với đó là triển khai đồng bộ phân loại tại hộ gia đình, trường học, nơi công cộng và giám sát chặt quá trình thu gom, tránh tình trạng rác đã phân loại lại bị trộn lẫn.
Từ góc độ doanh nghiệp tái chế, bà Chu Thị Kim Thanh, Phó Giám đốc Điều hành Công ty cổ phần Tái chế Bao bì-PRO Việt Nam, cho rằng phân loại rác tại nguồn là “mắt xích” đầu tiên quyết định chất lượng của cả hệ sinh thái thu gom và tái chế.
Theo số liệu khảo sát nhận thức về phân loại rác tại nguồn năm 2025 do TGM Research thực hiện, 87% người được hỏi cho rằng phân loại rác tại nguồn là việc nên làm đầu tiên để thực hiện 3R (Giảm thiểu-Tái sử dụng-Tái chế). Mức độ ủng hộ chính sách phân loại rác tại nguồn đạt 98-99%.
Nhiều ý kiến tại hội thảo cho rằng, rào cản lớn nhất được khảo sát ghi nhận là tâm lý “phân loại rồi cuối cùng cũng bị trộn lại”. Bên cạnh đó là việc phân loại làm mất thời gian và người dân chưa được hướng dẫn đủ rõ ràng.
Từ thực tế này, PRO Việt Nam cho rằng điều quan trọng là phải tạo được một hệ thống mà người dân có thể dễ dàng tham gia và tin tưởng. Việc đặt thùng, cung cấp công cụ phân loại, hướng dẫn rõ ràng và minh bạch hành trình của rác sau khi thu gom là những yếu tố cần được chú trọng.
Một kinh nghiệm được PRO Việt Nam chia sẻ là mô hình thí điểm tại Hội An với tên gọi “Ngôi nhà xanh”. Sau ba năm thí điểm, mô hình đã xây dựng 54 “Ngôi nhà xanh”, sử dụng khoảng 2.500 kg rác thải nhựa để sản xuất 100 thùng rác và nâng cao năng lực cho 748 hội viên phụ nữ.
Một mô hình khác là thu phí rác theo khối lượng. Người dân trả phí đối với phần rác thải còn lại, trong khi rác tái chế được thu gom miễn phí. Sau hai tháng thí điểm, lượng nhựa cứng giá trị thấp giảm hơn 60%. Đến năm 2023, tỷ lệ hộ gia đình duy trì thói quen phân loại đạt 66%, tăng 20% so năm 2022.
Kinh tế tuần hoàn cần cả hạ tầng và động lực
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Kiều Thị Kính, Giảng viên cao cấp Trường đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng cho rằng, để giữ vật chất trong vòng tuần hoàn, cần đồng thời hai điều kiện: Phân loại tại nguồn và động lực kinh tế. Nếu hộ gia đình không tách được các dòng chất thải hoặc không có lý do kinh tế để thực hiện, hệ thống rất khó thay đổi.
Nhiều quốc gia đã áp dụng cơ chế thu phí theo lượng rác phát sinh. Ở Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc), túi rác chính thức được bán theo dung tích, trong đó mức phí gắn trực tiếp với lượng rác thải bỏ. Rác tái chế thường được thu gom miễn phí hoặc có cơ chế riêng.
Việt Nam có một số đặc thù cần tính đến khi xây dựng chính sách. Tỷ lệ chất thải hữu cơ cao; nhà ở thường xen lẫn hộ kinh doanh; nhiều nhà ống, hẻm nhỏ không có đủ diện tích để bố trí nhiều thùng rác; lực lượng thu gom phi chính thức giữ vai trò lớn trong thu hồi phế liệu. Trong khi đó, hạ tầng xử lý tại nhiều địa phương còn thiếu và quá tải.
Do đó, không thể áp dụng máy móc mô hình của các nước khác. Việc thu phí theo lượng cần có lộ trình, có thể kết hợp trợ giá trong giai đoạn đầu, đồng thời phải bảo đảm hạ tầng thu gom thật sự vận hành theo đúng rác đã phân loại.
Một yêu cầu khác là người dân phải được tham gia vào quá trình xây dựng và giám sát chính sách. Tình trạng người dân phân loại nhưng xe thu gom vẫn trộn chung các loại rác, niềm tin sẽ nhanh chóng mất đi.
Ông Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội đánh giá: Điểm nghẽn lớn hiện nay trong công tác thu gom, phân loại là sự thiếu đồng bộ trong toàn bộ chuỗi từ phân loại, thu gom, vận chuyển đến xử lý.
Theo ông, phân loại rác tại nguồn không thể tách rời đầu tư hạ tầng. Các địa phương cần được chủ động xây dựng lộ trình phù hợp với đặc điểm dân cư, địa hình và điều kiện xử lý; đồng thời người dân cần được nhìn thấy lợi ích và có công cụ giám sát quá trình thu gom, xử lý.
Ông Thi đề nghị, các bộ, ngành tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách, hướng dẫn kỹ thuật và cơ chế thu phí theo khối lượng hoặc thể tích; địa phương ưu tiên nguồn lực, quỹ đất cho các khu xử lý, nâng cấp điểm tập kết, trạm trung chuyển và phương tiện thu gom. Doanh nghiệp cần đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực tái chế, còn người dân tích cực thay đổi thói quen và tham gia giám sát.