Tỷ lệ trong mơ
Trung bình, một người dân Estonia mất khoảng ba phút để khai thuế thu nhập cá nhân và khoảng ba giờ để đăng ký thành lập doanh nghiệp. Những hoạt động này được thực hiện nhanh chóng chỉ sau vài cú nhấp chuột. Bởi, người dân chỉ cần cung cấp dữ liệu đúng một lần, sau đó các cơ quan có nghĩa vụ pháp lý phải chia sẻ và tái sử dụng.
Điều đáng học hỏi không nằm ở yếu tố công nghệ. Điều cốt lõi là việc từ năm 2000, Luật Chữ ký số và hệ thống chia sẻ dữ liệu (X-road) trở thành hai trụ cột pháp lý và kỹ thuật cốt lõi tạo nên nền tảng mô hình nhà nước điện tử toàn diện (e-Estonia). Hệ thống này sử dụng chữ ký số và thẻ căn cước điện tử (e-ID) để bảo mật dữ liệu, đồng thời cho phép trao đổi thông tin phi tập trung. Nhờ đó, các thủ tục hành chính được tự động hóa, loại bỏ giấy tờ và tăng cường hiệu quả quản lý.
Đó là cơ sở để Estonia số hóa thành công 99% dịch vụ công. Nổi bật nhất phải kể tới tỷ lệ 100% người dân nơi đây sử dụng đơn thuốc điện tử hay hệ thống giáo dục số (để kết nối giữa nhà trường, phụ huynh và học sinh). Bên cạnh đó, các hoạt động cốt lõi như y tế số, hay ngân hàng số cũng đạt tỷ lệ 99%. Nhờ nỗ lực tối giản hóa thủ tục và đồng bộ dữ liệu qua hệ thống X-road,Chính phủ Estonia ước tính đã tiết kiệm được 2% gDP và hơn 800 năm thời gian làm việc mỗi năm cho toàn xã hội.
Khiếm khuyết của công nghệ
Nếu như Estonia là quốc gia có dân số chỉ khoảng một triệu người, Ấn Độ lại là đất nước đông dân, có nhiều thách thức tương đồng với Việt Nam. Hệ thống định danh Aadhaar của họ bao phủ hơn 1,4 tỷ người, cho phép chuyển trợ cấp thẳng vào tài khoản, qua đó giúp tiết kiệm ngân sách ước tính khoảng 1% gDP.
Thế nhưng, câu chuyện về cụ Bonjh Hembrom (88 tuổi, nông dân ở bang Jharkhand) là thí dụ điển hình cho thấy lỗ hổng trong hệ thống định danh Aadhaar. Do làm công việc chân tay nặng nhọc suốt đời, dấu vân tay trên các ngón tay của cụ đã bị mòn hoàn toàn. Mắt cụ bị đục thủy tinh thể nặng khiến máy quét võng mạc không thể nhận dạng. Vì máy liên tục báo "lỗi xác thực", hệ thống tự động từ chối phần lương thực trợ cấp lẽ ra được nhận. Khi hệ thống coi ứng dụng công nghệ là tuyệt đối và bỏ qua cơ chế dự phòng linh hoạt, công cụ phân phối phúc lợi ngay lập tức trở thành rào cản với nhóm người yếu thế trong xã hội.
Như nhận định của nhà nghiên cứu Jean Drèze, người theo dõi vấn đề này nhiều năm, tỷ lệ xác nhận thất bại ở Ấn Độ khoảng 13-15%. Sau khi xảy ra những trường hợp đáng tiếc, nước này đã bổ sung nhiều phương án xác thực khác, như gửi mã qua điện thoại, phiếu giấy và giao dịch ngoại tuyến để dùng khi máy không đọc được... Và bài học ở đây không nằm ở công nghệ định danh, mà là quy trình dành cho nhóm người yếu thế mà công nghệ không thể chạm tới.
Mảnh ghép còn thiếu
Đặt hai câu chuyện trên bên cạnh Việt Nam, điều đáng mừng là ta gần như đã có đủ những mảnh ghép cần thiết. Nền tảng tích hợp, chia sẻ dữ liệu quốc gia đã kết nối các bộ, ngành, địa phương và đóng vai trò đường ống. Luật Dữ liệu (Luật số 60/2024/QH15), đạo luật chuyên sâu đầu tiên về dữ liệu số, đã có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, đóng vai trò nền tảng pháp lý. Trung tâm dữ liệu quốc gia đi vào hoạt động năm 2025 bên cạnh Cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia được định vị là hạ tầng chiến lược đặc biệt quan trọng trong kỷ nguyên chuyển đổi số tại Việt Nam.
Theo lý thuyết, chúng ta đang bước đi trên con đường kinh nghiệm của Estonia. Nhưng bên cạnh đó, số hóa càng nhanh càng có nguy cơ bỏ nhóm yếu thế lại phía sau. Do đó, bài học từ Ấn Độ cho thấy những cơ chế dự phòng phải được thiết kế song song, thay vì chỉ được bổ sung về sau.
Cuối cùng, kể cả khi luật pháp và trung tâm dữ liệu đã hoàn thiện, công nghệ vẫn không phải yếu tố quyết định. Thứ còn thiếu nằm ở chỗ dữ liệu có sạch và được các ngành thật sự dùng chung hay không, cũng như có tồn tại lối đi dự phòng dành cho nhóm người yếu thế hay không? Trường hợp của Estonia dạy ta vế đầu, còn Ấn Độ gợi mở về phần còn lại ■
Khi nền tảng đã có, điều cần thiết là nỗ lực tạo dựng văn hóa tái sử dụng dữ liệu cũng như sự kiên nhẫn trong kiến tạo thể chế, để nguyên tắc “khai dữ liệu một lần” có thể nhanh chóng thẩm thấu sâu vào thực tế.
