Khoa học xã hội có vai trò dẫn đường, định hướng về tư duy, đóng góp các luận cứ cho hoạch định chính sách, tạo nền tảng cho phát triển bền vững của quốc gia. Không chỉ vậy, trong thời kỳ phát triển hiện nay, tri thức khoa học xã hội ngày càng được tích hợp nhiều hơn vào các sản phẩm công nghệ và dịch vụ, thúc đẩy tăng trưởng nền kinh tế. Thực tế này đòi hỏi các nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn luôn phải gắn kết chặt chẽ với thực tiễn đời sống hơn nữa.
Đổi mới tư duy nghiên cứu
Các nghiên cứu trong khoa học xã hội và nhân văn phần lớn tạo ra sản phẩm là các lý thuyết, tư tưởng, các hệ giá trị để giúp các nhà quản trị xây dựng đường lối, chính sách, pháp luật. Để lượng hóa các tri thức này không dễ và con đường đến với cuộc sống từ các kết quả nghiên cứu thường gián tiếp. Tuy nhiên, những tác động của tri thức khoa học xã hội và nhân văn là rất sâu sắc, nền tảng.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Tố Ninh (Hội đồng Lý luận phê bình văn học nghệ thuật Trung ương) cho rằng, tri thức khoa học xã hội và nhân văn đi vào thực tiễn bằng cách thẩm thấu qua các hoạt động đời sống văn hóa tinh thần của xã hội hoặc thông qua các yếu tố kỹ thuật, công nghệ để kết tinh trong sản phẩm và dịch vụ.
Ở một khía cạnh khác, tri thức khoa học xã hội giúp kiến tạo, định hình xã hội tương lai thông qua các kết quả tư vấn chính sách. Nghĩa là khoa học xã hội và nhân văn vừa phải bảo đảm tính khái quát cao trong lý luận, vừa có khả năng tích hợp các ngành khoa học khác để ứng dụng trong đời sống. Trong một thời gian dài, chúng ta xem nhẹ tính thực tiễn của các nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn. Các kết quả nghiên cứu ít và chậm được chuyển giao để trở thành tri thức hỗ trợ cộng đồng. Khắc phục những yếu kém này là tất yếu, để khoa học xã hội theo kịp với thực tiễn sinh động của đời sống, thật sự trở thành nguồn sức mạnh nội sinh thúc đẩy phát triển đất nước.
Báo cáo tổng kết công tác năm 2025 và phương hướng, nhiệm vụ công tác năm 2026 của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cũng thẳng thắn chỉ ra, các sản phẩm từ nghiên cứu khoa học chưa có chiến lược rõ ràng, đối tượng thụ hưởng chính không ổn định, sản phẩm nghiên cứu chưa thật sự đi vào đời sống xã hội, một số nghiên cứu xã hội chưa gắn trực tiếp với yêu cầu hoạch định chính sách, một số nhiệm vụ chưa gắn kết chặt chẽ với nhu cầu thực tiễn.
Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, các nhà khoa học lĩnh vực xã hội và nhân văn cần tích cực đổi mới tư duy theo hướng chú trọng gắn kết việc nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn cơ bản của đất nước trong thời kỳ hiện nay. Các báo cáo tư vấn chính sách phải thực hiện nhanh chóng, kịp thời, có chất lượng cao, góp phần tham mưu giải quyết các vấn đề mới phát sinh.
Nâng tầm tư duy nghiên cứu nghĩa là đổi mới trong nhận thức của chính nhà khoa học và toàn xã hội về vai trò của khoa học xã hội trong xây dựng nền tảng phát triển bền vững đất nước. Trong kỷ nguyên số, không chỉ khoa học tự nhiên, khoa học kỹ thuật mới mang tính ứng dụng, mà khoa học xã hội và nhân văn cũng có tính ứng dụng cao, kết tinh hàm lượng tri thức làm tăng giá trị cho các sản phẩm, dịch vụ. Đổi mới tư duy nghiên cứu còn thể hiện ở chỗ, các nhà khoa học xã hội và nhân văn không thể đứng riêng lẻ một mình trong nghiên cứu như trước đây, mà phải thường xuyên quan sát sự vận động của các ngành khoa học khác.
Từ thực tiễn đó cần đổi mới phương pháp nghiên cứu như tăng cường tính liên ngành, hợp tác với các nhà khoa học trong lĩnh vực công nghệ, học tập để sử dụng thành thạo các công cụ trí tuệ nhân tạo; đồng thời, cần tiếp cận các tri thức quốc tế trong vấn đề đang quan tâm để có những đánh giá khái quát, tổng thể, chuyên sâu, đề xuất các chính sách tối ưu, phù hợp thực tiễn phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.
Bám sát thực tiễn
Tại phiên họp ngày 12/3 vừa qua của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Tổng Bí thư Tô Lâm đánh giá, nhiều kết quả nghiên cứu khoa học vẫn chưa gắn chặt với sản xuất và thị trường, dù thể chế đã được tháo gỡ, nguồn lực được bố trí. Tổng Bí thư yêu cầu việc triển khai Nghị quyết số 57 thời gian tới phải được thực hiện “quyết liệt hơn, bài bản hơn, hiệu quả hơn”. Mỗi nhiệm vụ phải gắn kết với kết quả cụ thể, mỗi chương trình phải giải quyết được những bài toán lớn của phát triển đất nước.
Khoa học nói chung và khoa học xã hội nói riêng chỉ thật sự có ý nghĩa khi phục vụ đời sống bằng cách hướng vào giải quyết các vấn đề cấp thiết, mang tính ứng dụng cao. Muốn như vậy, nhà khoa học phải thật sự dấn thân, phát hiện các vấn đề mới nảy sinh trong thực tiễn, nghiên cứu nhằm phục vụ nhu cầu của đời sống vốn vận động nhanh và không ngừng.
Tiến sĩ Nguyễn Tài Đông, Viện Triết học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) nhấn mạnh, khoa học không phải nghiên cứu để biết, mà nghiên cứu để hành động. Nhà khoa học phải đồng hành cùng đất nước và nhân dân trên con đường đổi mới, hội nhập. Những khuyến nghị tư vấn chính sách của các nhà khoa học lĩnh vực xã hội và nhân văn rất quan trọng, góp phần tạo “sức mạnh mềm”, tăng khả năng cạnh tranh của quốc gia trên trường quốc tế.
Muốn nâng cao tính ứng dụng của đề tài nghiên cứu khoa học, trước hết bản thân các đề tài đó phải hàm chứa tính ứng dụng cao. Điều này phản ánh vai trò của nhà khoa học trong lựa chọn đề tài nghiên cứu. Theo đó, nếu là đề tài ứng dụng, nhà khoa học phải đặt ra được những giải pháp khả thi để có thể ứng dụng vào thực tiễn.
Theo Tiến sĩ Rơ-Đăm Thị Bích Ngọc, Viện Xã hội học và Tâm lý học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), việc lắng nghe, bám sát nhu cầu thực tiễn giúp các nhà khoa học nhận diện các vấn đề nghiên cứu tốt hơn. Gần đây, một số đề tài thuộc lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn đã được các doanh nghiệp công nghệ đặt hàng nhà nghiên cứu. Thí dụ, các đề tài liên quan phân tích dư luận, xu hướng tiêu dùng, văn hóa kinh doanh, các mô hình du lịch… được triển khai nhằm tích hợp các kết quả nghiên cứu vào sản phẩm, dịch vụ. Những đề tài như vậy thể hiện rõ tính ứng dụng cao. Tuy nhiên, ngay cả với những đề tài nghiên cứu lý luận cũng cần được nhà khoa học cân nhắc kỹ càng, thấu đáo về kết quả nghiên cứu, liệu có tính ứng dụng cao hay chỉ nghiệm thu rồi lưu trữ làm tài liệu tra cứu, tham khảo mà không giúp giải quyết các bài toán của thực tiễn cuộc sống đang đặt ra.
