Dưới những tán cây thâm u, bên các lối mòn ẩm ướt, nhiều loài cây thuốc quý vẫn lặng lẽ sinh trưởng, nhưng đang được xem như cỏ dại ven đường. Điều đáng suy nghĩ là làm thế nào để kho dược liệu dưới tán rừng đó không bị lãng quên, hay chặt bỏ một cách tự phát, mà cần được nhận diện, bảo tồn và trở thành nguồn lực bền vững cho phát triển kinh tế địa phương.
Nguồn dược liệu bị bỏ quên ngay trên lối đi
Cùng các cán bộ bảo vệ rừng, chúng tôi vượt hồ Ngàn Trươi để vào sâu Vườn quốc gia Vũ Quang trong buổi sáng còn vương hơi sương. Mặt hồ mở rộng giữa vòng ôm của núi, từng dãy rừng xanh nối nhau soi bóng xuống làn nước lặng. Chiếc thuyền nhỏ rẽ sóng, đưa đoàn công tác về khu bảo vệ rừng Cò, nơi ghi dấu tích thành cụ Phan Đình Phùng nằm lặng giữa đại ngàn.
Ở đó, lịch sử và thiên nhiên cùng trú ngụ dưới một tán rừng, mở ra trước mắt chúng tôi không chỉ một hành trình khảo sát, mà còn là cuộc gặp gỡ với những giá trị dược liệu còn ẩn sâu trong màu xanh Vũ Quang.
Càng đi sâu vào rừng, chuyến đi như một cuộc “giải mã” những giá trị ẩn dưới tán rừng. Trên lối mòn ẩm ướt sau mưa, trong khi nhiều người mải nhìn đường để tránh đá trơn, gai rừng, những cán bộ Viện Dược liệu lại có thói quen khác. Ánh mắt họ không dừng ở phía trước, mà luôn đưa sang hai bên, lên cao, xuống thấp, qua từng bụi cây, thân leo, vạt cỏ, gốc rễ. Trên tay mỗi người luôn có một chiếc máy hoặc điện thoại. Những ống kính ấy không hướng về những bức hình kỷ niệm. Nó dừng lại ở một cành lá lạ, một chùm cây nhỏ, một bụi cây mọc sát mép đường rừng. Mỗi khuôn hình được lưu lại là dữ liệu ban đầu, một dấu vết để sau chuyến đi có thể định danh, đối chiếu, nghiên cứu và đưa vào hồ sơ cây thuốc của Vũ Quang.
“Đây cũng là cây thuốc”.
“Cây này có thể lấy mẫu, để xác định hoạt chất”.
“Cây giảo cổ lam có ở nhiều nơi, nhưng chắc ở Vũ Quang sẽ khác”.
Những câu nói như vậy vang lên liên tục giữa rừng. Với người không có chuyên môn, nhiều cây chỉ là dây leo, bụi dại, cây ven đường. Nhưng dưới mắt các nhà nghiên cứu, mỗi loài đều có thể là một chỉ dấu về sinh thái, một nguồn gien, một bài thuốc, một sản phẩm chăm sóc sức khỏe trong tương lai.
Bên mép lối đi, giữa những bụi cây mọc ken dày sau mưa, Hiếu - một cán bộ chuyên môn của Viện Dược liệu đứng trước cây đơn châu chấu. Với nhiều người, đó chỉ là một loài cây ven đường, thân gai, lá xanh, mọc nhiều đến mức dễ bị xem là vướng víu. Nhưng dưới con mắt của người làm dược liệu, cây lại mang trong mình một giá trị khác.
Anh nhẹ nhàng giới thiệu, trong kinh nghiệm dân gian, đơn châu chấu được dùng trong một số bài thuốc hỗ trợ điều trị bệnh xương khớp, các chứng đau liên quan thoát vị đĩa đệm; đồng thời được biết đến với tác dụng tiêu viêm, giải độc. Đúng lúc ấy, một cán bộ bảo vệ rừng đi cùng, nói một cách vô tư: “Ôi, cây này mọc nhiều ở ven đường, vướng lối đi nên chúng tôi vẫn thường xuyên chặt bỏ, không ngờ lại có tác dụng nhiều thế”!
Câu nói ấy không nhằm phủ nhận giá trị của cây thuốc. Nó chỉ vô tình làm hiện lên một thực tế đáng suy nghĩ, một cây thuốc đang được xem như cây dại sẽ có thể lặng lẽ mất đi ngay bên lối tuần tra rừng nếu không kịp được nhận diện đúng cách. Và từ đây, câu chuyện phát triển dược liệu ở Vũ Quang không còn là xa xôi. Điều đó bắt đầu từ việc biết cây gì đang có trong rừng, cây nào cần bảo vệ, cây nào có thể nhân giống, cây nào có thể phát triển thành vùng nguyên liệu.
Tiềm năng sinh kế dược liệu
Vườn quốc gia Vũ Quang từ lâu đã được đánh giá là một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng của Việt Nam và khu vực.
Theo ông Nguyễn Danh Kỳ, Giám đốc Vườn quốc gia Vũ Quang, nơi đây nằm trong vùng sinh thái có mức độ ưu tiên toàn cầu, có ý nghĩa đặc biệt đối với công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Năm 2018, Vũ Quang được công nhận là Vườn Di sản ASEAN. Riêng về tài nguyên thực vật, Vườn đã ghi nhận hơn 1.800 loài thực vật bậc cao thuộc 202 họ, chưa tính nhóm nấm; trong đó, các nghiên cứu gần đây thống kê hơn 600 loài thực vật có giá trị làm thuốc và dược liệu, bao gồm nhiều loài quý hiếm, nguy cấp, có giá trị bảo tồn và sử dụng.
Những con số ấy đủ để gợi lên sự giàu có của rừng. Nhưng cũng chính lãnh đạo Vườn Quốc gia Vũ Quang thừa nhận, kết quả hiện có vẫn chưa phản ánh đầy đủ mức độ đa dạng cây thuốc tại khu vực này mà cần phải có các nghiên cứu bổ sung. Bởi vậy, với Vũ Quang, vấn đề không chỉ là có bao nhiêu loài cây thuốc, mà là làm thế nào để những loài cây ấy không bị bỏ mặc trong sự phong phú tự nhiên của rừng.
Với lãnh đạo Vườn quốc gia Vũ Quang, đó cũng là điều đã được trăn trở từ lâu. Phát triển và sử dụng bền vững tài nguyên cây thuốc, tạo vùng nguyên liệu, xây dựng sản phẩm từ cây thuốc, gắn với sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm là những nội dung Vườn mong muốn thúc đẩy.
Theo báo cáo của Viện Dược liệu (Bộ Y tế), Việt Nam là một trong những quốc gia có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, nhu cầu sử dụng dược liệu trong nước khoảng 80.000-100.000 tấn mỗi năm; nguồn tài nguyên dược liệu gồm hơn 5.000 loài cây thuốc, động vật, khoáng vật, nấm, rong, tảo biển làm thuốc; cộng đồng 54 dân tộc có nhiều kinh nghiệm trong sử dụng và trồng cây thuốc.
Tài nguyên ấy là lợi thế, nhưng cũng là thách thức. Bởi càng có giá trị, cây thuốc càng dễ đứng trước nguy cơ bị khai thác quá mức nếu thiếu quản lý. Càng được thị trường quan tâm, dược liệu càng cần tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc, vùng trồng, quy trình thu hái, sơ chế và kiểm soát chất lượng.
Trong bối cảnh đó, Vũ Quang có thể trở thành một mô hình quan trọng, kết hợp bảo tồn đa dạng sinh học với phát triển dược liệu theo hướng khoa học, có kiểm soát và có trách nhiệm.
Nhìn từ góc độ chính sách, con đường phát triển dược liệu ở Vũ Quang có nhiều thuận lợi. Những cơ sở pháp lý cần thiết đang có đã hỗ trợ cho Vũ Quang để phát triển lâu dài.
Ở cấp ngành y tế, Đề án phát triển các loại hình dịch vụ, sản phẩm y dược cổ truyền phục vụ khách du lịch đến năm 2030 đã mở ra hướng kết nối giữa cây thuốc, y học cổ truyền, chăm sóc sức khỏe và du lịch trải nghiệm.
Cùng với đó, Đề án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí tại Vườn quốc gia Vũ Quang giai đoạn 2025-2030 cũng đã được phê duyệt. Từ nền tảng đó, Vũ Quang có thể không chỉ là điểm đến của những cánh rừng nguyên sơ, lòng hồ Ngàn Trươi hay dấu tích lịch sử giữa đại ngàn. Nơi đây còn có thể trở thành một không gian trải nghiệm dược liệu đặc sắc, nơi du khách được đi giữa những vườn cây thuốc, y học cổ truyền và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe dựa trên nguồn tài nguyên bản địa.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thanh Huyền, Giám đốc Trung tâm Tài nguyên Dược liệu cho rằng, muốn đánh thức tiềm năng dược liệu ở Vũ Quang, việc đầu tiên không phải là khai thác, mà là hiểu rừng đang có gì. Trước mắt, cần điều tra, khảo sát và hoàn thiện Danh lục cây thuốc tại Vườn quốc gia Vũ Quang; xây dựng bộ tiêu bản, mẫu dược liệu đối với những loài có giá trị; đồng thời đánh giá phân bố, trữ lượng một số cây thuốc có tiềm năng khai thác và phát triển. Đó là nền tảng khoa học để biết loài nào cần bảo tồn nghiêm ngặt, loài nào có thể nhân giống, loài nào đủ điều kiện đưa vào nghiên cứu sâu hơn về thành phần hóa học, chất lượng và khả năng phát triển thành sản phẩm.
Theo bà, hướng đi lâu dài là xây dựng tại Vũ Quang một vườn bảo tồn cây thuốc trên diện tích khoảng 50ha, với 100-200 loài cây thuốc được nhân giống, trồng bảo tồn, sinh trưởng tốt và có biển tên gắn mã QR để nhận diện, tra cứu.
Khi đó, khu vườn không chỉ là nơi lưu giữ nguồn gien, mà còn là một không gian giáo dục, nghiên cứu và trải nghiệm, giúp cán bộ bảo vệ rừng, người dân, học sinh, du khách hiểu hơn giá trị của từng loài cây dưới tán rừng.
Từ vườn bảo tồn ấy, có thể lựa chọn 30-50 loài cây có tiềm năng khai thác, đánh giá sơ bộ thành phần hóa học, chất lượng, từ đó đề xuất một số loài có triển vọng phát triển thành vùng nguyên liệu. Xa hơn, mục tiêu không chỉ dừng ở bảo tồn, mà còn hướng đến nghiên cứu phát triển sản phẩm, trong đó có thể hình thành các sản phẩm OCOP mang thương hiệu cây thuốc Vũ Quang.
Còn ông Lê Hùng Tiến, Giám đốc Trung tâm Dược liệu Bắc Trung Bộ cho biết, muốn phát triển dược liệu quy mô lớn không thể chỉ dựa vào nỗ lực đơn vị. Cần lựa chọn đúng những loài cây có giá trị đặc thù; kết hợp với dịch vụ y dược cổ truyền; đồng thời giải quyết các vướng mắc về đất đai, hạ tầng và nhất là kết nối doanh nghiệp để tạo đầu ra cho sản phẩm.
Theo Tiến sĩ Phan Thúy Hiền, Phó Viện trưởng Viện Dược liệu, ý nghĩa sâu xa của việc hình thành các vườn cây thuốc đó không chỉ là bảo tồn nguồn gien, mà còn là giữ gìn y học dân tộc. Mỗi loài cây được định danh, mỗi bài thuốc được ghi chép, mỗi kinh nghiệm bản địa được kiểm chứng và phát triển là một phần di sản được nối dài.
Thực tế, thời gian qua Viện Dược liệu đã điều tra, thu thập tri thức truyền thống và kiến thức bản địa trong sử dụng cây thuốc, bài thuốc của nhiều cộng đồng dân tộc; kết quả này góp phần bảo tồn đa dạng sinh học cây thuốc, giữ gìn giá trị văn hóa dân tộc và mở ra triển vọng nghiên cứu phát triển sản phẩm phục vụ chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Rời Vũ Quang, đó là hình ảnh những bao tải cây thuốc được các cán bộ Viện Dược liệu cẩn trọng đưa về sau chuyến khảo sát. Trong đó không chỉ là những mẫu cây nhỏ bé vừa được nhận diện dưới tán rừng, mà còn là chất liệu cho các bước nghiên cứu, phân loại, ươm trồng và bảo tồn tiếp theo.
Rừng, với họ sẽ không còn im lặng. Rừng đang nói bằng lá, bằng rễ, bằng mùi hương, bằng những loài cây mọc âm thầm dưới tán xanh. Điều cần thiết lúc này là cần có đủ cơ chế, sự phối hợp thiết thực để đánh thức tiềm năng kho thuốc dưới tán rừng Vũ Quang thành nguồn lực bền vững.
