Lần đầu tôi gặp chú Lúa, mà bà con trên sông vẫn gọi bằng cái tên rặt mùi lúa gạo: Chín Lúa, vào một mùa nước nổi. Nhà chú, một căn nhà nổi được kết lại từ những thùng phi nhựa cũ. Kiểu kiến trúc của sự thích nghi: Nước dâng tới đâu, nhà cao theo tới đó.
Tôi nhớ mãi dáng vẻ bình thản của chú Chín khi ngồi giữa sàn nhà gỗ, bưng chén cơm trắng ăn cùng cá kho tộ, mặc cho ngoài kia dòng nước đỏ ngầu phù sa đang cuồn cuộn chảy. Chú cười khà khà, nói: “Ở đây, lũ là bạn, chứ có phải giặc đâu mà sợ. Nó nâng mình lên, thì mình cứ việc ngồi trên đầu nó mà ăn cơm thôi con!”.
Cái “làng nổi” trên sông Cái Lớn ấy lạ lùng lắm. Hầu hết gia đình nào cũng có nhà, có đất đai trù phú trong xóm. Nhưng lạ thay, họ cho thuê sạch đất đai ấy, rồi kéo nhau ra sông dựng bè, nuôi cá lồng. Họ chọn cuộc sống lênh đênh vì đó là cái nghiệp, là cái thú vui của người sông nước. Đêm đêm, dòng sông Cái Lớn không hề tĩnh lặng. Từ những chiếc lồng bè, tiếng loa kẹo kéo vang lên, những bản bolero nức nở, mùi mẫn hòa cùng tiếng sóng vỗ mạn thuyền. Ở đó, karaoke không chỉ là giải trí, nó là cách người ta tâm tình với dòng sông.
Hồi đó, ngồi chuyện cùng chú Chín nhìn ra màn đêm mênh mông, chú tặc lưỡi: “Mày thấy không, đây là dòng sông không địa chỉ. Nhà chú cũng không số, không đường. Ở đây, ai cũng biết nhau. Người xa tới thì được bà con cho nhận dạng là nhà có chậu bông nhựa, nhà có con chó đốm... Vậy đó”.
Câu nói ấy theo tôi suốt một thời gian dài. Một cuộc đời không số nhà, không tên đường, chỉ có kinh độ và vĩ độ của lòng người. Cảm hứng ấy khiến tôi viết nên bài hát “Dòng sông không địa chỉ”. Khi bản nhạc hoàn thành, tôi nhờ AI hòa giọng. Một giọng nam trầm buồn, nức nở đúng chất bolero miền Tây. Tôi gửi bản thu ấy cho chú Lúa. Tôi cứ ngỡ chú sẽ thích cái vẻ lãng mạn, phong trần của một dòng sông không địa chỉ mà tôi đã vẽ nên. Nhưng câu trả lời của chú Chín Lúa làm tôi ngẩn người, rồi vỡ lẽ ra bao điều. Chú gọi lại, giọng vẫn hào sảng nhưng đầy thực tế: “Bài hát hay lắm, mùi lắm con ơi! Nhưng mà nghe này, con phải viết tiếp bài nữa đi. Bây giờ dòng sông này có địa chỉ rồi, không thể “không địa chỉ” như xưa nữa”.
Chú kể, bây giờ chú và bà con xóm nổi đã dùng smartphone nhoay nhoáy. Chú dùng mạng xã hội để cập nhật giá cá, để xem thời tiết, để gọi video cho mấy đứa cháu đang học tận Cần Thơ, Sài Gòn. Và quan trọng nhất, chú bảo: “Phải có địa chỉ, có số nhà rõ ràng thì chú mới làm được căn cước công dân gắn chip chứ! Có căn cước, có định danh thì mình mới là công dân đàng hoàng, mới dùng được cái smartphone này cho hết công năng của nó. Thời đại bây giờ, đến con cá dưới bè cũng cần “khai sinh”, huống hồ là con người”.
Qua trò chuyện, tôi hình dung chú Lúa khác xưa. Vẫn là nụ cười hiền hậu đó, nhưng chú không còn là người đàn ông mặc kệ sự đời trên chiếc bè không số.
Cuộc sống không dừng lại ở những câu thơ lãng mạn hay những bản bolero buồn bã. Cuộc sống cần một cái tên, một địa chỉ để kết nối và tiến về phía trước. Tôi nợ chú Chín một bài hát mới. Bài hát về một dòng sông đã có tên, về những ngôi nhà nổi không còn lẩn khuất, mà hiện lên rõ ràng, tự tin trên bản đồ số của đất nước.
