Đổi mới sáng tạo tạo đà cho Việt Nam tăng tốc

Công nghệ số và Cách mạng 4.0 đang tái lập trật tự kinh tế toàn cầu. Để không tụt hậu, Việt Nam cần coi đổi mới sáng tạo là yêu cầu cấp thiết nhằm thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao vị thế.

Các kỹ sư thực hiện thử nghiệm phục vụ đổi mới sáng tạo và phát triển sản phẩm công nghệ.
Các kỹ sư thực hiện thử nghiệm phục vụ đổi mới sáng tạo và phát triển sản phẩm công nghệ.

Trong bối cảnh công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) và các thành tựu của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang định hình lại trật tự kinh tế thế giới, đổi mới sáng tạo trở thành yếu tố then chốt giúp các quốc gia rút ngắn khoảng cách phát triển. Với Việt Nam, đây không chỉ là cơ hội, mà còn là yêu cầu cấp thiết để tạo dựng lợi thế cạnh tranh mới, thúc đẩy tăng trưởng nhanh và bền vững.

Không gian mới cho mô hình sáng tạo bứt phá

Tại Việt Nam, những năm gần đây ghi nhận sự phát triển mạnh của các hoạt động sáng tạo gắn với nền tảng số. Nhiều nghề, nhiều thị trường mới xuất hiện từ công nghệ như livestream, KOL/KOC, streamer, sáng tạo nội dung số… với tốc độ mở rộng nhanh, tác động trực tiếp đến tiêu dùng, quảng cáo, thương mại điện tử và dịch vụ số. Điều đó cho thấy nhu cầu về môi trường số thuận lợi cùng mạng lưới hỗ trợ sáng tạo trên quy mô toàn xã hội đang tăng nhanh và đòi hỏi được tổ chức bài bản.

Theo Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) 2024, Việt Nam xếp thứ 44/133 nền kinh tế, tăng hai bậc, tiếp tục củng cố vị trí trong nhóm dẫn đầu về đổi mới sáng tạo của nhóm thu nhập trung bình thấp. Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia cũng chuyển động rõ hơn: Thành phố Hồ Chí Minh lần đầu lọt top 5 trung tâm đổi mới sáng tạo Đông Nam Á; Hà Nội và Đà Nẵng ghi nhận xu hướng cải thiện thứ hạng. Cả nước hiện có khoảng 4.000 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, trong đó đã xuất hiện doanh nghiệp có giá trị trên 1 tỷ USD, phản ánh tiềm năng phát triển của lực lượng doanh nghiệp mới.

Dù nhiều tín hiệu tích cực, Việt Nam vẫn đối mặt không ít thách thức: phần lớn doanh nghiệp có quy mô nhỏ; năng lực mở rộng thị trường quốc tế còn hạn chế; số lượng doanh nghiệp sáng tạo chưa tương xứng quy mô dân số; đổi mới sáng tạo chưa thực sự trở thành văn hóa phổ quát; hệ sinh thái thiếu liên kết bền vững giữa doanh nghiệp-viện, trường-quỹ đầu tư-thị trường; và thị trường vốn cho đổi mới sáng tạo còn mỏng.

Đổi mới sáng tạo – trụ cột chiến lược cho tăng trưởng

Trong bối cảnh mới, Việt Nam xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là trụ cột đột phá, là động lực hình thành lực lượng sản xuất mới và phương thức phát triển mới. Đổi mới sáng tạo không chỉ tạo việc làm, mà còn mở ra cơ hội cho mọi người dân: mỗi cá nhân có thể tạo sản phẩm, dịch vụ mới, giải quyết vấn đề xã hội bằng tư duy mới và đóng góp vào tăng trưởng chung.

Khoa học công nghệ và chuyển đổi số cũng tạo ra môi trường mới cho kinh tế: không gian ảo, công cụ số, nền tảng dùng chung… giúp giảm chi phí, tăng năng suất, mở rộng năng lực cạnh tranh. Đây là nền tảng để hình thành mô hình doanh nghiệp mới, trong đó có mô hình “doanh nghiệp một người”, tận dụng công nghệ để vận hành hiệu quả các chức năng vốn thuộc một bộ máy doanh nghiệp như kế toán, marketing, bán hàng, chăm sóc khách hàng.

Trước hết là lan tỏa văn hóa đổi mới sáng tạo. Cùng với đó là phát triển hạ tầng số và hệ sinh thái hỗ trợ. Đầu tư nền tảng số dùng chung, hoàn thiện hạ tầng số quốc gia, khai thác hiệu quả cơ sở hạ tầng và tài sản công để hỗ trợ hoạt động đổi mới sáng tạo.

Một nhóm giải pháp then chốt khác là hoàn thiện khung pháp lý cho mô hình mới. Gỡ bỏ rào cản, số hóa thủ tục hành chính liên quan doanh nghiệp, và thí điểm cơ chế pháp lý linh hoạt (sandbox) sẽ tạo điều kiện để ý tưởng được thử nghiệm, điều chỉnh và thương mại hóa nhanh hơn.

Về nhân lực, cần hỗ trợ phát triển đội ngũ sáng tạo thông qua mạng lưới cố vấn tại địa phương, phát triển mô hình đại học đổi mới sáng tạo, thu hút chuyên gia và nhà sáng lập quốc tế bằng cơ chế thị thực và giấy phép lao động thuận lợi.

Về vốn, phát triển thị trường vốn cho đổi mới sáng tạo và đầu tư mạo hiểm là nhiệm vụ cốt lõi: huy động nguồn lực Nhà nước-tư nhân-quốc tế; thúc đẩy quỹ đầu tư mạo hiểm; hoàn thiện kênh huy động vốn cho doanh nghiệp sáng tạo; khuyến khích doanh nghiệp lớn và viện-trường thành lập quỹ đầu tư mạo hiểm.

Cuối cùng là tăng tốc ươm tạo và mở rộng thị trường. Hỗ trợ doanh nghiệp nền tảng và công nghệ sâu trong các lĩnh vực như AI, thương mại điện tử, công nghệ cao, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế đêm; đồng thời lựa chọn một số viện, trường để phát triển vườn ươm công nghệ, tạo nguồn doanh nghiệp tiên phong đột phá theo ngành, theo lĩnh vực.

Đổi mới sáng tạo đang trở thành động lực cốt lõi của tăng trưởng. Khi thể chế thuận lợi, hạ tầng hỗ trợ đầy đủ và văn hóa đổi mới sáng tạo lan tỏa sâu rộng, Việt Nam có cơ hội hình thành thế hệ doanh nghiệp mới và nền tảng cạnh tranh mới, từ đó bước vào giai đoạn phát triển cao hơn và bền vững hơn trong thập kỷ tới.

Có thể bạn quan tâm

Trình diễn giải pháp công nghệ cho an ninh, an toàn, cứu hộ tại Secutech+ Vietnam 2026

Trình diễn giải pháp công nghệ cho an ninh, an toàn, cứu hộ tại Secutech+ Vietnam 2026

Tại triển lãm Secutech+ Vietnam 2026, HTI Group giới thiệu hệ sinh thái các sản phẩm công nghệ được nghiên cứu, phát triển và làm chủ bởi đội ngũ kỹ sư Việt Nam, từ các giải pháp phục vụ an ninh, giám sát, phòng cháy, chữa cháy và cứu hộ cứu nạn đến những ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ số...

Từ những em bé thu mình vì mặc cảm, các em ở trường Hy Vọng dần hòa nhập với bạn bè, được ghi nhận bởi những thế mạnh riêng và tìm thấy vị trí của mình trong tập thể.

Có một ngôi trường nhân văn mang tên Hy Vọng

Giáo dục nhân văn ngoài truyền đạt kiến thức, còn cần môi trường để những đứa trẻ có xuất phát điểm khác nhau vẫn được học tập, trưởng thành và xây dựng tương lai. Ở Đà Nẵng có một ngôi trường như vậy - Trường Hy Vọng.

Tham quan Viện nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt. (Ảnh: Viện nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt)

Điện hạt nhân: Xây nhà máy chỉ là điểm khởi đầu

Việt Nam có thể nhập khẩu thiết bị và lựa chọn công nghệ, nhưng không thể nhập khẩu năng lực quốc gia để vận hành điện hạt nhân an toàn trong hàng chục năm. Bài toán thực sự không chỉ là xây dựng nhà máy, mà là chuẩn bị con người, hệ thống pháp quy và một hệ sinh thái đủ sức tiếp nhận, kiểm soát, từng bước làm chủ công nghệ.

Sở Khoa học-Công nghệ Hà Nội tổ chức diễn tập ứng phó y tế trong sự cố bức xạ và hạt nhân. (Ảnh: Thu Hằng)

Quản lý an toàn bức xạ trước yêu cầu mới

Ứng dụng bức xạ, đồng vị phóng xạ ngày càng mở rộng, trong khi Việt Nam chuẩn bị bước vào giai đoạn phát triển mới của năng lượng nguyên tử. Thực tế này đòi hỏi phương thức quản lý phải chuyển mạnh từ xử lý hồ sơ hành chính sang kiểm soát theo mức độ rủi ro, tăng cường phân cấp và ứng dụng dữ liệu số.

Tổ chức, cá nhân có trách nhiệm áp dụng quy chuẩn kỹ thuật có liên quan. (Ảnh: Tô Hội)

Quy chuẩn kỹ thuật: “Hàng rào” bắt buộc bảo vệ người tiêu dùng

Quy chuẩn kỹ thuật không đơn thuần là những giới hạn, yêu cầu kỹ thuật đối với sản phẩm, hàng hóa. Đây là công cụ pháp lý bắt buộc giúp Nhà nước kiểm soát các nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, môi trường, an ninh quốc gia và quyền lợi người tiêu dùng, đồng thời bảo đảm hoạt động sản xuất, kinh doanh diễn ra minh bạch, công bằng.

Đà Nẵng mở không gian tầm thấp: Từ thí điểm dịch vụ đến hạ tầng kinh tế mới.

Đà Nẵng mở không gian tầm thấp: Từ thí điểm dịch vụ đến hạ tầng kinh tế mới

Không chỉ dừng lại ở câu chuyện ứng dụng thiết bị bay không người lái (UAV) cho giao hàng hay cứu hộ, việc Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng khởi động Đề án “Thí điểm phát triển kinh tế không gian tầm thấp” cho thấy một bước đi mang tính chiến lược: Biến tầng không lưu thấp thành một lớp hạ tầng kinh tế kỹ thuật mới.

Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà để phục vụ sản xuất, góp phần giảm chi phí tiền điện. (Ảnh: LÊ CHI)

Bài toán sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả

Nhu cầu năng lượng ngày càng lớn đang đặt ra yêu cầu không chỉ bảo đảm đủ nguồn cung mà còn phải sử dụng hiệu quả từng đơn vị năng lượng. Trong bối cảnh đó, khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo đang mở ra cách tiếp cận mới: Đo lường chính xác mức tiêu thụ, nhận diện điểm lãng phí, tối ưu vận hành.

Hình ảnh hạt tiêu xanh, hạt tiêu đen, hạt tiêu trắng Tiên Phước. (Ảnh minh họa: Cục Sở hữu trí tuệ)

Những gốc tiêu 40 năm tuổi và “tấm căn cước” của vị cay xứ Tiên

Trên vùng đất gò đồi nhiều sỏi đá, những dây tiêu bản địa vẫn bám vào thân cây sống, len rễ sâu vào lòng đất và cho ra loại hạt nhỏ nhưng thơm, cay nồng. Chỉ dẫn địa lý “Tiên Phước” được bảo hộ mở ra cơ hội để sản vật lâu đời này vượt khỏi những phiên chợ địa phương, tiến đến thị trường rộng lớn hơn.

Người Viettel ở Natcom không rời đi khi thị trường khó khăn nhất. Ảnh: Viettel Global.

15 năm Viettel tại Haiti: Hành trình vượt qua nghịch cảnh để phát triển

Giữa một thị trường liên tục đối mặt với thiên tai, bất ổn và thiếu thốn, Natcom không chỉ vươn lên dẫn đầu viễn thông mà còn đang đưa kết nối trở thành nền tảng cho tài chính số và đời sống. Đó là câu chuyện về những “đóa hoa nở trong đá” - không sinh ra từ phép màu, mà từ sự bền bỉ ở lại và lớn lên trong nghịch cảnh.

Các sản phẩm chè Tủa Chùa ngày càng được chuẩn hóa bao bì, mở rộng thị trường tiêu thụ và nâng tầm giá trị. (Ảnh: Mỹ Linh)

Để sáng chế y dược không dừng lại trong phòng thí nghiệm

Nhiều kết quả nghiên cứu trong lĩnh vực y dược có tiềm năng ứng dụng nhưng để đi từ phòng thí nghiệm đến thị trường, các nhà khoa học còn phải vượt qua khoảng cách lớn về bảo hộ, định giá, đàm phán và thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ.