Trong bối cảnh công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) và các thành tựu của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang định hình lại trật tự kinh tế thế giới, đổi mới sáng tạo trở thành yếu tố then chốt giúp các quốc gia rút ngắn khoảng cách phát triển. Với Việt Nam, đây không chỉ là cơ hội, mà còn là yêu cầu cấp thiết để tạo dựng lợi thế cạnh tranh mới, thúc đẩy tăng trưởng nhanh và bền vững.
Không gian mới cho mô hình sáng tạo bứt phá
Tại Việt Nam, những năm gần đây ghi nhận sự phát triển mạnh của các hoạt động sáng tạo gắn với nền tảng số. Nhiều nghề, nhiều thị trường mới xuất hiện từ công nghệ như livestream, KOL/KOC, streamer, sáng tạo nội dung số… với tốc độ mở rộng nhanh, tác động trực tiếp đến tiêu dùng, quảng cáo, thương mại điện tử và dịch vụ số. Điều đó cho thấy nhu cầu về môi trường số thuận lợi cùng mạng lưới hỗ trợ sáng tạo trên quy mô toàn xã hội đang tăng nhanh và đòi hỏi được tổ chức bài bản.
Theo Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) 2024, Việt Nam xếp thứ 44/133 nền kinh tế, tăng hai bậc, tiếp tục củng cố vị trí trong nhóm dẫn đầu về đổi mới sáng tạo của nhóm thu nhập trung bình thấp. Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia cũng chuyển động rõ hơn: Thành phố Hồ Chí Minh lần đầu lọt top 5 trung tâm đổi mới sáng tạo Đông Nam Á; Hà Nội và Đà Nẵng ghi nhận xu hướng cải thiện thứ hạng. Cả nước hiện có khoảng 4.000 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, trong đó đã xuất hiện doanh nghiệp có giá trị trên 1 tỷ USD, phản ánh tiềm năng phát triển của lực lượng doanh nghiệp mới.
Dù nhiều tín hiệu tích cực, Việt Nam vẫn đối mặt không ít thách thức: phần lớn doanh nghiệp có quy mô nhỏ; năng lực mở rộng thị trường quốc tế còn hạn chế; số lượng doanh nghiệp sáng tạo chưa tương xứng quy mô dân số; đổi mới sáng tạo chưa thực sự trở thành văn hóa phổ quát; hệ sinh thái thiếu liên kết bền vững giữa doanh nghiệp-viện, trường-quỹ đầu tư-thị trường; và thị trường vốn cho đổi mới sáng tạo còn mỏng.
Đổi mới sáng tạo – trụ cột chiến lược cho tăng trưởng
Trong bối cảnh mới, Việt Nam xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là trụ cột đột phá, là động lực hình thành lực lượng sản xuất mới và phương thức phát triển mới. Đổi mới sáng tạo không chỉ tạo việc làm, mà còn mở ra cơ hội cho mọi người dân: mỗi cá nhân có thể tạo sản phẩm, dịch vụ mới, giải quyết vấn đề xã hội bằng tư duy mới và đóng góp vào tăng trưởng chung.
Khoa học công nghệ và chuyển đổi số cũng tạo ra môi trường mới cho kinh tế: không gian ảo, công cụ số, nền tảng dùng chung… giúp giảm chi phí, tăng năng suất, mở rộng năng lực cạnh tranh. Đây là nền tảng để hình thành mô hình doanh nghiệp mới, trong đó có mô hình “doanh nghiệp một người”, tận dụng công nghệ để vận hành hiệu quả các chức năng vốn thuộc một bộ máy doanh nghiệp như kế toán, marketing, bán hàng, chăm sóc khách hàng.
Trước hết là lan tỏa văn hóa đổi mới sáng tạo. Cùng với đó là phát triển hạ tầng số và hệ sinh thái hỗ trợ. Đầu tư nền tảng số dùng chung, hoàn thiện hạ tầng số quốc gia, khai thác hiệu quả cơ sở hạ tầng và tài sản công để hỗ trợ hoạt động đổi mới sáng tạo.
Một nhóm giải pháp then chốt khác là hoàn thiện khung pháp lý cho mô hình mới. Gỡ bỏ rào cản, số hóa thủ tục hành chính liên quan doanh nghiệp, và thí điểm cơ chế pháp lý linh hoạt (sandbox) sẽ tạo điều kiện để ý tưởng được thử nghiệm, điều chỉnh và thương mại hóa nhanh hơn.
Về nhân lực, cần hỗ trợ phát triển đội ngũ sáng tạo thông qua mạng lưới cố vấn tại địa phương, phát triển mô hình đại học đổi mới sáng tạo, thu hút chuyên gia và nhà sáng lập quốc tế bằng cơ chế thị thực và giấy phép lao động thuận lợi.
Về vốn, phát triển thị trường vốn cho đổi mới sáng tạo và đầu tư mạo hiểm là nhiệm vụ cốt lõi: huy động nguồn lực Nhà nước-tư nhân-quốc tế; thúc đẩy quỹ đầu tư mạo hiểm; hoàn thiện kênh huy động vốn cho doanh nghiệp sáng tạo; khuyến khích doanh nghiệp lớn và viện-trường thành lập quỹ đầu tư mạo hiểm.
Cuối cùng là tăng tốc ươm tạo và mở rộng thị trường. Hỗ trợ doanh nghiệp nền tảng và công nghệ sâu trong các lĩnh vực như AI, thương mại điện tử, công nghệ cao, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế đêm; đồng thời lựa chọn một số viện, trường để phát triển vườn ươm công nghệ, tạo nguồn doanh nghiệp tiên phong đột phá theo ngành, theo lĩnh vực.
Đổi mới sáng tạo đang trở thành động lực cốt lõi của tăng trưởng. Khi thể chế thuận lợi, hạ tầng hỗ trợ đầy đủ và văn hóa đổi mới sáng tạo lan tỏa sâu rộng, Việt Nam có cơ hội hình thành thế hệ doanh nghiệp mới và nền tảng cạnh tranh mới, từ đó bước vào giai đoạn phát triển cao hơn và bền vững hơn trong thập kỷ tới.
