Đang đứng loay hoay trước cổng cơ quan, tôi hơi giật mình khi nghe tiếng gọi tên mình. Quay đầu về phía phát ra tiếng gọi, một gương mặt cũ hiện ra. Chúng tôi đã từng ở gần nhà nhau. Khoảng những năm 2000, hai đứa mất liên lạc. Nghe nói nhà cậu ấy bị giải tỏa cùng một khoản tiền đền bù kếch xù.
Tôi không thể nhớ rõ đơn giá đền bù tính trên diện tích đất thời điểm đó. Chỉ biết rằng có gia đình đã mua ngay một chiếc ô-tô. Có gia đình thì xây hẳn một ngôi biệt thự 3-4 tầng, nổi bật hẳn lên khỏi ngôi làng ven thị thành. Nhưng rồi người ta vẫn cứ nói mãi về chuyện đền bù sao cho hợp lý. Đâu mới là đích đến cuối cùng của tái định cư?
Cách đây hơn 20 năm, Làng Vòng (một làng nghề nổi tiếng với nghề làm cốm) bị thu hồi phần lớn diện tích đất nông nghiệp để làm khu đô thị và Cụm Tiểu thủ công nghiệp, quận Cầu Giấy (cũ). Nếu bỏ qua chuyện mất đất canh tác hay đất ở thì câu chuyện rôm rả nhất là, nhiều gia đình nông dân trở thành phú hộ chỉ sau một đêm.
Hai ly cà-phê đặt xuống bàn, câu chuyện của hai người bạn cũ rả rích theo giọt cà-phê chảy chậm. Gia đình cậu ấy mua mảnh đất mới, xa hơn một chút về phía ngoại thành. Nhưng ở thời điểm đó cũng có rất nhiều người ở lại. Một gia đình vốn quen làm ăn từ mảnh ruộng bỗng phải quản lý một khoản tiền lớn trong thời gian ngắn. Đã có thời, cụm từ “Chắc mới nhận tiền đền bù” được dành hẳn cho một giới riêng.
Chỉ vài năm sau ngày nhận tiền đền bù, không ít gia đình đều có những thay đổi mới. Nghề cũ, chủ yếu dựa vào nông nghiệp mất đi trong khi vẫn chưa có nghề mới. “Cục tiền” mỗi lúc một vơi đi vì con cái hoang phí, thậm chí nghiện ngập. Nhà cửa, xe cộ cứ thế dần phải bán đi. Nhiều người từ chỗ có đất, có nghề, trở thành tay trắng.
Chính những câu chuyện như thế khiến yêu cầu bảo đảm sinh kế trở nên có ý nghĩa hơn. Tại Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, Trung ương đã ban hành Nghị quyết số 21-NQ/TW (ngày 28/7/2026) về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan. Trên cơ sở đó, Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định, Nhà nước bảo đảm cải thiện chỗ ở, sinh kế của người có đất thu hồi.
Qua các thời kỳ, tính chất của những cuộc thu hồi đất đã khác trước. Thế nhưng việc giao nhà và giao tiền chưa đồng nghĩa với việc người dân đã ổn định cuộc sống thì vẫn là điều gần như không thay đổi. Yêu cầu bảo đảm sinh kế là một mục tiêu rất khó, đòi hỏi những cách làm khác với trước.
Giờ làm việc đã đến, chúng tôi nắm chặt tay cùng số điện thoại trao đi. Nhìn khuôn mặt rạng rỡ, có vẻ như con đường ổn định của gia đình cậu ấy không có quá nhiều sóng gió. Số tiền đền bù hồi đó chỉ là một phần trên một chặng đường dài. Căn nhà mới khép lại hành trình di dời. Một sinh kế bền vững thật sự mở ra cuộc sống mới.
