Có một phép giả định mà có lẽ bất cứ ai đi làm đủ lâu cũng từng nghĩ tới. Đó là giá như ngày còn trẻ, mình được sở hữu kỹ năng, hiểu biết, kinh nghiệm như bây giờ, bậc thang sự nghiệp hẳn phải “sáng” hơn nhiều lắm. Vì chỉ là phép giả định, nên tất nhiên nó không tồn tại với đại đa số chúng ta.
Hầu như chẳng người trẻ nào vừa đi làm mà khôn ngoan, thạo việc ngay. Phải trải qua quá trình quan sát, học hỏi, thậm chí có những vụng dại, sai lầm, vấp ngã thì kỹ năng, kinh nghiệm mới hình thành. Từ đó, họ từ từ đáp ứng được những mức độ phức tạp tăng dần của vị trí công việc.
Nhưng đó đã là chuyện quá khứ. AI xuất hiện, và mọi thứ thay đổi quá nhanh. Ngay giây phút này, người trẻ có khi không còn cơ hội để học việc. Tin tuyển dụng sinh viên mới ra trường giờ ghi những yêu cầu trước đây dành cho người đã đi làm… ba, bốn năm. Những công việc đơn giản từng là chỗ tập nghề như nhập liệu, soạn văn bản, trả lời khách hàng… hiện đã có thể do AI - “trợ lý” toàn thời gian, không biết kêu mệt, không đòi tăng lương - đảm nhiệm.
Từ phía cơ quan, doanh nghiệp, phép tính rõ ràng có lý. “Lính mới” vừa tốn chi phí, vừa chiếm thời gian của người có kinh nghiệm (do phải cầm tay chỉ việc), nên tốt nhất là tuyển người đã có nghề. Khi cả thị trường đều theo xu hướng chọn lựa như vậy, sinh viên mới ra trường rơi vào vòng luẩn quẩn không lối thoát: Muốn có việc phải có kinh nghiệm, nhưng muốn có kinh nghiệm lại phải… có việc.
Vòng luẩn quẩn ấy hiện ngay trên thống kê. Quý III/2026, cả nước có khoảng 1,6 triệu thanh niên 15-24 tuổi không có việc làm, không đi học, không tham gia đào tạo. Theo Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, trong tháng 9, Thủ đô ước tính có khoảng 45.000 người có nhu cầu tìm kiếm việc làm. Nhóm có trình độ đại học trở lên chiếm 33,4%. Các nhóm công nhân kỹ thuật không bằng cấp, cao đẳng, trung cấp và sơ cấp lần lượt chiếm 13,8%, 7%, 4,9% và 1,4%.
Khi yêu cầu tuyển dụng cao, số lượng ít, lại bị AI “chiếm” mất những vị trí có thể được rèn giũa từ đầu, tìm việc làm với người trẻ bây giờ là chuyện gian nan hơn gấp bội so với trước. Trên hành trình ấy, cái giá phải trả nặng nhất không phải thời gian hay công sức, mà là niềm tin. Sau nhiều nỗ lực tìm việc bất thành, sẽ có những bạn bắt đầu nghi ngờ chính mình, nản lòng và cuối cùng “nằm thẳng”!
Với những sinh viên mới ra trường may mắn được vào đâu đó thử việc, họ lại đối mặt nguy cơ khác. Đó là tình trạng bị công ty, doanh nghiệp bào mòn thời gian, tâm sức bằng chi phí hỗ trợ thấp, nhưng cuối cùng vẫn không được tuyển chính thức. Công ty cứ “xoay vòng” nhân sự thử việc như vậy để tối ưu chi phí, cho đến khi giai đoạn thời vụ cấp tập qua đi. Chuyện này được phản ánh rất nhiều trên mạng xã hội.
Trong thời đại mới, nơi tác động của tiến bộ khoa học - kỹ thuật đến đời sống và sản xuất rõ rệt hơn bao giờ hết, yêu cầu nâng cấp bản thân trở nên gắt gao với tất cả mọi người, nhất là người trẻ. Những tiêu chí truyền thống để có được việc làm, thu nhập đã thay đổi. Xã hội tiến nhanh hơn, mục tiêu đặt ra cao hơn, chất lượng và năng suất lao động buộc phải tốt hơn.
Cách đây ít lâu, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chương trình quốc gia phát triển nhân lực trí tuệ nhân tạo đến năm 2030, với mục tiêu ít nhất 10 triệu lao động được đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng sử dụng AI cơ bản. Đây là hướng đi cần thiết khi AI đã và đang tái định hình yêu cầu của gần như mọi nghề, mọi lĩnh vực.
Nhưng đó là câu chuyện tương lai. Còn hôm nay, trước nhiều cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp, không ít người trẻ đang bối rối trước một bậc thang nghề nghiệp đã thiếu vắng nấc đầu tiên.
