Tình hình di cư toàn cầu tiếp tục ghi nhận những con số kỷ lục do sự kết hợp của xung đột vũ trang kéo dài và tác động ngày càng rõ rệt của biến đổi khí hậu. Tổng số người di cư quốc tế năm 2026 ước tính đạt hơn 304 triệu người (chiếm khoảng 3,7% dân số thế giới), tăng liên tục từ mức 281 triệu người năm 2020.
Người di cư thường được chia thành hai nhóm chính dựa trên động lực: di cư tự nguyện vì mục tiêu kinh tế, tìm kiếm cơ hội việc làm tốt hơn hoặc môi trường sống hiện đại hơn; di cư bắt buộc (tị nạn), chạy trốn khỏi xung đột vũ trang, bất ổn chính trị hoặc các thảm họa thiên nhiên do biến đổi khí hậu - "động lực thầm lặng" nhưng mạnh mẽ nhất.
Số người lao động di cư chiếm khoảng 168 triệu, đóng vai trò bù đắp thiếu hụt nhân lực tại các nền kinh tế đang già hóa. Khoảng 239 triệu người trên toàn cầu đang cần hỗ trợ khẩn cấp do bị di dời bởi xung đột tại Sudan, Ukraine, Gaza, Afghanistan… và nước biển dâng hoặc hạn hán tại khu vực Thái Bình Dương và Bắc Phi.
Hành trình tìm kiếm an toàn hoặc cơ hội sống tốt hơn tiếp tục là một trong những chuyến đi nguy hiểm nhất đối với hàng chục nghìn người trên thế giới. Theo IOM, số người di cư tử vong được ghi nhận trong năm 2025 là 7.904 người, thấp hơn mức kỷ lục 9.200 người của năm 2024 - năm ghi nhận số người tử vong nhiều nhất kể từ khi dữ liệu được thu thập vào năm 2014, nhưng vẫn phản ánh một thất bại toàn cầu kéo dài trong việc ngăn chặn các ca tử vong có thể phòng tránh được.
Con số có giảm nhẹ so với năm 2024 không có nghĩa là hành trình an toàn hơn mà do các dòng di cư đang chuyển sang những lộ trình “vô hình”, khó kiểm soát hơn. Con số thực tế có thể cao hơn nhiều do hàng trăm trường hợp chưa được xác minh, trong bối cảnh năm 2025 chứng kiến các đợt cắt giảm viện trợ chưa từng có và việc hạn chế thông tin về các tuyến di cư bất hợp pháp nguy hiểm.
Theo thống kê, các tuyến đường biển đến châu Âu chiếm hơn 40% tổng số ca tử vong toàn cầu. Địa Trung Hải là tuyến đường nguy hiểm nhất với hơn 2.180 người chết trong năm 2025 và tiến sát ngưỡng 1.000 người từ đầu năm 2026 đến nay. Khoảng 1.200 người chết trên tuyến Tây Phi/Đại Tây Dương hướng tới quần đảo Canary của Tây Ban Nha khi cố gắng vượt biển trên những hành trình dài và rủi ro hơn do sự thắt chặt biên giới ở các vùng khác. Tại châu Á, năm 2025 là năm được ghi nhận với hơn 3.000 trường hợp người di cư tử vong, trong đó chỉ riêng tuyến vịnh Bengal và biển Andaman đã có khoảng 900 ca tử vong và mất tích.
Các tuyến di cư đang thay đổi dưới tác động của xung đột, sức ép khí hậu và các chính sách siết chặt kiểm soát biên giới. Một nghịch lý đau xót là tỷ lệ tử vong vẫn tăng dù số người đến giảm. Tại Italia, số người di cư cập bến giảm 60% nhưng tỷ lệ tử vong lại tăng 150%. Việc các nước thắt chặt kiểm soát biên giới buộc người di cư phải chọn những con đường dài và xa xôi hơn, thiếu vắng các đội cứu hộ nhân đạo. Nhiều xác tàu dạt vào bờ biển Brazil, Caribe, Libya… mà không hề có thông tin về vụ tai nạn trước đó, cho thấy rất nhiều người đã mất tích trong im lặng. Các quốc gia đang ưu tiên ngăn chặn hơn là cứu hộ, khiến thời gian phản ứng khi có sự cố trên biển bị kéo dài.
Từ năm 2014 đến nay, IOM ghi nhận hơn 82.000 trường hợp tử vong và mất tích trong quá trình di cư trên toàn cầu. Ước tính ít nhất 340.000 thành viên gia đình trên thế giới đang phải sống trong sự mòn mỏi chờ đợi tin tức của những người di cư mất tích. Cơ quan này kêu gọi tăng ý chí chính trị để cứu thêm sinh mạng và mở rộng các tuyến di cư an toàn hơn. IOM đã công bố kế hoạch huy động ngân sách kỷ lục nhằm hỗ trợ khoảng 41 triệu người bị ảnh hưởng bởi các cuộc khủng hoảng di cư trong năm 2026, với trọng tâm là các giải pháp dựa trên dữ liệu và khả năng phục hồi sau biến đổi khí hậu.
Cuộc khủng hoảng di cư toàn cầu rất cần giải pháp dài hạn, vấn đề đặt ra là quản lý dòng người di cư sao cho nhân đạo và an toàn. Các quốc gia có chính sách hòa nhập tốt, chú trọng đào tạo nghề và phân bổ nguồn lực hợp lý sẽ biến người di cư thành một tài sản kinh tế quý giá thay vì một gánh nặng.
