Làn sóng di cư tiềm ẩn
Tổ chức Di cư quốc tế (IOM) công bố số liệu cho thấy, từ đầu tháng 3 đến nay, có hơn 130.000 người vượt biên vào Syria, trong khi hơn 1 triệu người phải di dời bên trong lãnh thổ Lebanon. Bộ Y tế Iran cho hay, có khoảng 23.000 người bị ảnh hưởng bởi cuộc xung đột, bao gồm trẻ em và phụ nữ. Còn theo Văn phòng Cao ủy LHQ về người tị nạn (UNHCR), có tới 3,2 triệu người đã buộc phải di dời ở Iran. Dù chưa ghi nhận làn sóng di cư quy mô lớn sang châu Âu, nhưng IOM cảnh báo, các điều kiện dẫn tới tình trạng di dời quy mô lớn đã hiện hữu tại khu vực Trung Đông vốn lâu nay chịu ảnh hưởng từ các cuộc xung đột kéo dài.
Bộ trưởng Di trú Thụy Điển Johan Forssell nhận định, hiện chưa có dấu hiệu về một làn sóng người tị nạn đổ vào châu Âu, nhưng mọi thứ có thể thay đổi nhanh chóng. Cộng hòa Cyprus cho rằng, EU không nên chủ quan trước nguy cơ xảy ra một cuộc khủng hoảng mới về vấn đề di cư. Sau cuộc họp gần đây của Hội đồng châu Âu, các nhà lãnh đạo EU cho rằng tình hình xung đột tại Trung Đông hiện chưa dẫn tới dòng người di cư ngay lập tức vào khối, nhưng khẳng định cần duy trì cảnh giác cao độ.
Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen và người đồng cấp Italy Giorgia Meloni cũng kêu gọi siết chặt kiểm soát biên giới. Trong một bức thư chung, hai thủ tướng nhấn mạnh châu Âu không thể mạo hiểm lặp lại cuộc khủng hoảng hồi năm 2015, khi hàng triệu người chạy trốn khỏi giao tranh ở Syria, ồ ạt đổ về “lục địa già”.
Bức thư nêu rõ, cuộc xung đột đang diễn ra ở Trung Đông ngày càng đáng lo ngại trên nhiều lĩnh vực, lan rộng trong một khu vực vốn đã có số lượng lớn người di cư, đồng thời cảnh báo nguy cơ tác động đến an ninh và sự gắn kết của EU. Hai nhà lãnh đạo kêu gọi Ủy ban châu Âu (EC) thông qua gói viện trợ nhân đạo trị giá 458 triệu euro để giúp các quốc gia Trung Đông có thêm nguồn lực ứng phó làn sóng di cư trong nước, ngăn ngừa người tị nạn tràn sang châu Âu.
Các biện pháp cứng rắn
Đứng trước thách thức đó, EU cam kết tăng cường kiểm soát biên giới ngoài khối và huy động các công cụ ngoại giao, pháp lý, tài chính nhằm ứng phó áp lực di cư tiềm ẩn. EU đang chuẩn bị triển khai Hiệp ước Di cư và Tị nạn vào tháng 6 tới. Văn kiện này quy định các biện pháp kiểm soát biên giới nghiêm ngặt hơn, đồng thời thiết lập cơ chế chia sẻ trách nhiệm bắt buộc giữa các quốc gia thành viên, thông qua việc tiếp nhận người xin tị nạn hoặc hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho các nước chịu áp lực lớn. Trong khi đó, Cơ quan Cảnh sát châu Âu (Europol) vừa ra mắt Trung tâm châu Âu chống buôn bán người di cư tại La Haye (Hà Lan) nhằm tăng cường chia sẻ thông tin và phối hợp hành động giữa các quốc gia thành viên.
Nghị viện châu Âu (EP) cũng mới thông qua một loạt biện pháp nhằm tăng cường kiểm soát di trú, trong đó đáng chú ý là việc chấp thuận mô hình các trung tâm tiếp nhận và hồi hương người di cư đặt ngoài lãnh thổ “mái nhà chung” EU. Theo đó, các nước EU có thể thiết lập các cơ sở tại những quốc gia đối tác ngoài khối để tiếp nhận những người bị bác đơn xin tị nạn và thuộc diện phải rời khỏi lãnh thổ, bị lưu giữ trong thời gian chờ hoàn tất thủ tục hồi hương. Mô hình này được kỳ vọng sẽ nâng cao hiệu quả thực thi các quyết định trục xuất, vốn từ lâu bị đánh giá là còn hạn chế.
Tuy nhiên, việc thiết lập các trung tâm ngoài EU không phải là ý tưởng mới và từng gặp nhiều trở ngại. Một số mô hình thử nghiệm trước đây, như kế hoạch của Italy tại Albania hay thỏa thuận giữa Anh và Rwanda, đã vấp phải rào cản pháp lý và sự phản đối từ các tổ chức nhân quyền. Dù vậy, một số quốc gia như Đan Mạch, Áo, Hy Lạp, Đức và Hà Lan đang tiếp tục nghiên cứu triển khai các dự án thí điểm, với kỳ vọng khắc phục những hạn chế trước đó.
Quy định mới cũng đưa ra các biện pháp nghiêm khắc hơn đối với những trường hợp không chấp hành lệnh rời khỏi EU, bao gồm khả năng tạm giữ, tịch thu giấy tờ và kéo dài thời hạn cấm nhập cảnh. Đáng chú ý, các quyết định trục xuất sẽ được công nhận trên toàn khối, qua đó tăng cường phối hợp giữa các quốc gia thành viên. Việc thông qua các quy định lần này cho thấy EU đang từng bước điều chỉnh chính sách di trú theo hướng chặt chẽ hơn, nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh tình hình di cư tiếp tục diễn biến phức tạp.
