Bước chuyển mình của văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc

Việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 về “Phát triển văn hóa Việt Nam” đánh dấu một bước tiến quan trọng trong nhận thức và hành động của Đảng ta đối với lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược này. Nghị quyết không chỉ kế thừa tinh thần của Nghị quyết số 33-NQ/TW mà còn phát triển vượt bậc, phù hợp yêu cầu mới của sự nghiệp đổi mới và hội nhập quốc tế.

Nếu như hơn một thập kỷ trước, Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014 về “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước” đưa ra quan điểm chỉ đạo: văn hóa đứng ngang hàng với kinh tế, chính trị và xã hội, thì nay, Nghị quyết 80 đã đặt văn hóa vào vị trí cao hơn, yêu cầu văn hóa phải đi trước soi đường cho phát triển.

Đây không phải là cách diễn đạt mang tính biểu tượng mà là sự khẳng định rõ vai trò của văn hóa như một “hệ điều tiết” quan trọng, bảo đảm sự phát triển của đất nước diễn ra đúng hướng, bền vững, nhân văn và không bị cuốn vào quỹ đạo tăng trưởng bằng mọi giá. Trong bối cảnh đất nước bước vào thời kỳ phát triển mới, vai trò của văn hóa không chỉ dừng lại ở việc khắc phục mặt trái của quá trình đổi mới mà phải chủ động dẫn dắt, định hướng và tạo nền tảng tinh thần vững chắc cho sự phát triển lâu dài.

Một trong những điểm mới nổi bật của Nghị quyết 80 là việc xác định và triển khai thống nhất 4 hệ giá trị cơ bản, đó là hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam. Nếu trước đây những giá trị này chủ yếu được nêu trên phương diện định hướng, thì nay đã được cụ thể hóa để đưa vào thực tiễn đời sống xã hội.

Bốn hệ giá trị này tạo thành một chỉnh thể logic và gắn bó mật thiết: gia đình nuôi dưỡng con người; con người làm nên văn hóa; văn hóa kiến tạo sức mạnh quốc gia và sức mạnh quốc gia trở lại thúc đẩy văn hóa phát triển. Đây chính là nền tảng quan trọng để Đảng ta triển khai hiệu quả công cuộc xây dựng đạo đức xã hội, khôi phục những giá trị tốt đẹp và bồi đắp bản lĩnh văn hóa Việt Nam trong thời đại mới.

Không chỉ dừng ở cách tiếp cận truyền thống, Nghị quyết 80 còn mở ra một hướng đi mới bằng việc xác định xây dựng văn hóa trong không gian số là nhiệm vụ trọng tâm. Lần đầu tiên, việc phát triển hệ sinh thái văn hóa số, số hóa toàn bộ di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, hiện đại hóa thiết chế văn hóa được đưa vào định hướng chiến lược.

Trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, không gian mạng trở thành một phần không thể tách rời của đời sống xã hội, việc chủ động chiếm lĩnh không gian này là bước đi có ý nghĩa quyết định để bảo đảm văn hóa Việt Nam không bị tụt hậu và có khả năng lan tỏa sâu rộng hơn tới cộng đồng quốc tế. Cùng với đó, mục tiêu đưa Việt Nam vào nhóm 30 quốc gia dẫn đầu thế giới về chỉ số sức mạnh mềm vào năm 2045 thể hiện quyết tâm lớn của Đảng trong việc nâng tầm vị thế quốc gia bằng con đường văn hóa.

Một điểm nhấn quan trọng khác là việc xác định công nghiệp văn hóa là trụ cột của nền kinh tế sáng tạo. Nếu trước đây công nghiệp văn hóa chỉ được xem là lĩnh vực quan trọng, thì nay đã được xác định là ngành kinh tế mũi nhọn với mục tiêu đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% GDP vào năm 2045. Điều này cho thấy Đảng ta nhìn nhận đúng đắn tiềm năng to lớn của các nguồn lực văn hóa, của lực lượng sáng tạo, đội ngũ văn nghệ sĩ, các nhà sản xuất nội dung, doanh nghiệp văn hóa và cộng đồng sáng tạo trong xã hội. Khi được định hướng và tạo điều kiện thuận lợi, các ngành công nghiệp văn hóa không chỉ đóng góp về kinh tế mà còn góp phần lan tỏa giá trị Việt Nam ra thế giới.

Song song với việc nâng tầm vai trò của văn hóa và công nghiệp văn hóa, Nghị quyết 80 đề ra đột phá quan trọng về nguồn lực. Chủ trương dành tối thiểu 2% tổng chi ngân sách Nhà nước hằng năm cho văn hóa được xác định rõ ràng. Đây là bước thể hiện quyết tâm mạnh mẽ của Đảng và Nhà nước trong việc bảo đảm nguồn lực cho văn hóa phát triển tương xứng với vị trí và yêu cầu trong giai đoạn mới.

Cùng với đó, tư duy chuyển từ “quản lý văn hóa” sang “quản trị văn hóa” mở ra cách tiếp cận hiện đại, thúc đẩy mạnh mẽ hợp tác công-tư, xã hội hóa nguồn lực; đồng thời khuyến khích sự chủ động và sáng tạo của cộng đồng trong tham gia và lan tỏa các hoạt động văn hóa.

Đáng chú ý, nghị quyết nhấn mạnh việc tôn vinh Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) hằng năm như một sự kiện có ý nghĩa sâu sắc nhằm lan tỏa giá trị truyền thống, khơi dậy niềm tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm trong mỗi người dân đối với việc giữ gìn bản sắc văn hóa. Đây không chỉ là hoạt động mang tính lễ hội mà còn là dịp để tổng kết, đánh giá và định hướng các hoạt động văn hóa trên phạm vi toàn quốc.

Tuy đã xác lập được tầm nhìn chiến lược và hệ giá trị cốt lõi, vấn đề then chốt đặt ra hiện nay là làm thế nào để Nghị quyết 80-NQ/TW thực sự đi vào đời sống xã hội, trở thành động lực nội sinh bền vững cho sự phát triển đất nước. Điều này đòi hỏi phải có những giải pháp đồng bộ, có trọng tâm, trọng điểm, vừa bảo đảm tính lâu dài, vừa đáp ứng yêu cầu cấp bách của thực tiễn.

Trước hết, cần đặt việc quán triệt và thể chế hóa Nghị quyết 80 vào vị trí trung tâm trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo của các cấp ủy, chính quyền. Văn hóa chỉ thực sự “đi trước soi đường” khi được cụ thể hóa thành chương trình, kế hoạch phát triển gắn với chiến lược kinh tế-xã hội của từng ngành, từng địa phương.

Do đó, việc xây dựng các chương trình hành động về phát triển văn hóa cần tránh hình thức, dàn trải, mà phải xác định rõ mục tiêu, lộ trình, nguồn lực và trách nhiệm cụ thể của từng chủ thể; đặc biệt, cần đưa các chỉ tiêu phát triển văn hóa, xây dựng con người vào hệ thống đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ chính trị của cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu.

Thứ hai, phải tập trung xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn mới như trung tâm của mọi chính sách văn hóa. Bốn hệ giá trị mà Nghị quyết 80 xác định cần được cụ thể hóa thành các chuẩn mực hành vi xã hội, đạo đức công vụ và văn hóa nghề nghiệp. Trong đó, giáo dục giữ vai trò nền tảng, lâu dài; cần đổi mới mạnh mẽ nội dung và phương pháp giáo dục văn hóa, lịch sử, đạo đức, lối sống trong nhà trường theo hướng hình thành nhân cách, bồi dưỡng khát vọng cống hiến và tinh thần trách nhiệm xã hội; đồng thời, phải chú trọng vai trò của gia đình và cộng đồng trong nuôi dưỡng giá trị con người, coi đây là “tế bào gốc” của nền văn hóa dân tộc.

Thứ ba, cần đẩy mạnh xây dựng và quản trị không gian văn hóa số một cách chủ động, có định hướng. Việc số hóa di sản, phát triển hệ sinh thái văn hóa số không chỉ nhằm bảo tồn giá trị truyền thống mà còn để mở rộng khả năng tiếp cận của người dân, nhất là thế hệ trẻ, với các sản phẩm văn hóa lành mạnh, giàu bản sắc. Song song với đó, cần tăng cường năng lực quản lý nhà nước trong môi trường số, kiên quyết đấu tranh với các sản phẩm độc hại, lệch chuẩn, làm xói mòn nền tảng giá trị văn hóa và đạo đức xã hội. Không gian mạng phải trở thành không gian lan tỏa giá trị Việt Nam, chứ không phải là “vùng trũng” về văn hóa.

Thứ tư, phát triển công nghiệp văn hóa cần được coi là một trụ cột chiến lược trong mô hình tăng trưởng mới. Để đạt được các mục tiêu mà Nghị quyết 80 đề ra, Nhà nước cần hoàn thiện thể chế, chính sách khuyến khích sáng tạo, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, hỗ trợ doanh nghiệp văn hóa-sáng tạo, đặc biệt là các doanh nghiệp khởi nghiệp trong lĩnh vực nội dung số, thiết kế, điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn; đồng thời, cần hình thành các trung tâm sáng tạo văn hóa, các “cụm công nghiệp văn hóa” gắn với lợi thế từng vùng, từng địa phương, qua đó kết nối giữa bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế, giữa sáng tạo nghệ thuật và thị trường.

Thứ năm, việc bảo đảm nguồn lực cho văn hóa phải đi đôi với đổi mới phương thức phân bổ và sử dụng nguồn lực. Chủ trương dành tối thiểu 2% chi ngân sách Nhà nước cho văn hóa là bước tiến quan trọng, song điều cốt lõi là sử dụng nguồn lực đó một cách hiệu quả, tránh dàn trải, hình thức; cần ưu tiên đầu tư cho các thiết chế văn hóa cơ sở, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo; đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa, thu hút nguồn lực từ doanh nghiệp và cộng đồng trên cơ sở hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, thị trường và xã hội.

Cuối cùng, cần xây dựng cơ chế giám sát, đánh giá việc thực hiện Nghị quyết 80 một cách thường xuyên, thực chất. Việc tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh, mà còn phải trở thành dịp để tổng kết, rà soát và điều chỉnh chính sách, kịp thời phát hiện những điểm nghẽn, hạn chế trong triển khai. Qua đó, từng bước hình thành văn hóa tự soi, tự sửa trong công tác lãnh đạo, quản lý văn hóa, bảo đảm nghị quyết không dừng lại ở khẩu hiệu mà thực sự thấm sâu vào đời sống xã hội.

Với hệ giải pháp đồng bộ như vậy, Nghị quyết 80-NQ/TW sẽ không chỉ là dấu mốc về tư duy, mà còn trở thành động lực hành động mạnh mẽ, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, tạo nền tảng tinh thần vững chắc để đất nước vươn mình trong kỷ nguyên mới.

Nghị quyết 80-NQ/TW vì vậy được xem như định hướng chiến lược quan trọng, là điểm tựa tinh thần để toàn Đảng, toàn dân và toàn quân phát huy truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc, khơi dậy khát vọng phát triển mạnh mẽ và bền vững. Khi văn hóa thực sự trở thành ánh sáng soi đường; khi con người Việt Nam được bồi dưỡng đầy đủ phẩm chất và năng lực; và khi sức mạnh mềm quốc gia được phát huy đúng tầm, đất nước ta sẽ có đủ nền tảng để vững bước tiến vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên hội nhập, tự cường và phát triển thịnh vượng.