Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn do báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN) sáng lập và tổ chức thường niên từ năm 2020, nhằm trao cho các sáng tác, trình diễn nghệ thuật xuất sắc “của thiếu nhi” (thiếu nhi là chủ thể sáng tạo) hoặc “vì thiếu nhi” (thiếu nhi là đối tượng phục vụ), bao gồm Giải thưởng Lớn mang tên Hiệp sĩ Dế Mèn (Cricket Knight) và một số giải đồng hạng mang tên Khát vọng Dế Mèn (Cricket Desire), cùng một số Tặng thưởng của Hội đồng giám khảo.
Trải qua 6 mùa giải đã có 4 giải Hiệp sĩ Dế Mèn lần lượt được trao cho các nhà văn Nguyễn Nhật Ánh (2020), Trần Đức Tiến (2023), Lý Lan (2024) và nhạc sĩ Phạm Tuyên (2025) cùng 27 giải Khát vọng Dế Mèn, 4 Tặng thưởng được trao cho các văn nghệ sĩ trong và ngoài nước, trong đó có 8 tác giả là thiếu nhi.
Hội đồng giám khảo do nhà thơ Trần Đăng Khoa, Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, làm Chủ tịch Hội đồng, cùng các thành viên và bộ phận thường trực.
Trải qua 2 vòng chấm của bộ phận thường trực, tại cuộc họp chung khảo diễn ra vào ngày 14/5, Hội đồng giám khảo do nhà thơ Trần Đăng Khoa làm Chủ tịch, đã bình xét và chấm điểm để đưa ra kết quả của mùa giải năm nay.
Cụ thể, Giải thưởng Lớn “Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn” vinh danh cố Phó Giáo sư, Tiến sĩ, họa sĩ, đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân, vì những cống hiến trọn đời cho nghệ thuật thiếu nhi với những tác phẩm kinh điển, “sống mãi với thời gian” như “Chuyện Ông Gióng”, “Mèo con, Trê Cóc”... và đặc biệt là những bức tranh minh họa để đời truyện “Dế Mèn phiêu lưu ký”.
Giải Khát vọng Dế Mèn được trao cho 6 tác phẩm “100 cái chân” (truyện của Nguyễn Ngọc Thuần, Nhà xuất bản Trẻ); “Bà nội kỳ lạ nhứt thế gian” (bản thảo truyện dài của Nguyễn Thị Như Hiền); Bộ tranh “Việt Nam qua nét vẽ của Hải Nam” của họa sĩ Nguyễn Đăng Hải Nam (16 tuổi); “Chú robot tưởng mình là người” (truyện của Lê Anh Vinh, Nhà xuất bản Kim Đồng); Series hoạt hình Wolfoo và hệ sinh thái sáng tạo từ phim (do Sconnect Việt Nam sản xuất và phát triển) và “Yersin - Khúc hát Cá Ông” (truyện tranh của Tạ Huy Long, Nhà xuất bản Kim Đồng).
Ngoài ra, Hội đồng Giám khảo cũng trao 4 Tặng thưởng cho các tác phẩm gồm “Bác sách bụng to” (bản thảo tập thơ của Vũ Ngọc Diệp, 11 tuổi); bộ tranh “Tiếng nói đại dương của họa sĩ nhí Nguyễn Minh Quân” (11 tuổi); “Những câu chuyện về công tử mơ mộng cùng chùm tác phẩm về chú mèo” (bản thảo tranh truyện của Lê Nhã Uyên, 10 tuổi); “Phép màu của Kurt” (nhạc kịch do Học viện nghệ thuật STARLAB sản xuất).
Năm nay, Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lựa chọn nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư là Đại sứ truyền cảm hứng của Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần 7 - năm 2026.
Ở tuổi 106, cụ Nguyễn Đình Tư là nhân chứng của hai thế kỷ, là học giả dành trọn đời cho văn hóa, lịch sử và tri thức Việt Nam. Với hành trình học thuật bền bỉ và hàng loạt công trình nghiên cứu đồ sộ về lịch sử, văn hóa, cụ đã được ghi nhận bằng nhiều giải thưởng lớn như Giải thưởng Trần Văn Giàu năm 2023, cùng 2 lần nhận Giải A Giải thưởng Sách Quốc gia cho các công trình nghiên cứu đồ sộ về lịch sử và văn hóa Nam Bộ, gồm Giải A Sách hay của Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ Nhất năm 2018 với bộ sách “Chế độ thực dân Pháp trên đất Nam Kỳ (1859-1954)” và Giải A Giải thưởng Sách Quốc gia 2024 với bộ sách 2 tập “Gia Định - Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh: Dặm dài lịch sử (1698-2020)”.
Không chỉ dừng lại ở việc tôn vinh các sáng tạo nghệ thuật dành cho thiếu nhi, Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn những năm qua còn lan tỏa tinh thần sẻ chia, nuôi dưỡng văn hóa đọc và đồng hành cùng trẻ em ở nhiều vùng miền thông qua các hoạt động cộng đồng và thiện nguyện.
Chương trình thiện nguyện “Vì mái trường cho em” do báo Thể thao và Văn hóa khởi xướng từ năm 2022 đã trở thành một hành trình giàu ý nghĩa, mang sách vở, học bổng, không gian học tập đến với học sinh ở nhiều địa phương còn khó khăn. Ngay trong năm đầu tiên phát động, phiên đấu giá nghệ thuật đầu tiên của chương trình đã được tổ chức trong khuôn khổ Lễ trao Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần thứ 3 - năm 2022, góp phần xây dựng, sửa chữa trường lớp cho trẻ em vùng sâu, vùng xa.
Tính đến nay, chương trình đã hoàn thành 5 công trình gồm: điểm trường Huổi Khoang, xã Huổi Một (Sơn La) năm 2022; phòng Tin học cho Trường Tiểu học Quế Châu (Đà Nẵng) năm 2023; 4 phòng học tại Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học Na Ngoi 2 (Nghệ An) năm 2024; điểm trường Mầm non thôn Đề Lảng (Tuyên Quang) tháng 8/2025; và điểm trường Mầm non An Bình, xã Đông Cuông (Lào Cai) tháng 2/2026.
Kết quả mùa giải năm nay đã cho thấy biên độ sáng tạo ngày càng được mở rộng ở cả khía cạnh tác giả lẫn tác phẩm. Điều này cho thấy khá rõ định hướng “nâng tầm” của Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 80-NQ/TW và Chỉ thị 04-CT/TW, nhấn mạnh yêu cầu phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, xây dựng hệ sinh thái sáng tạo và hình thành những sản phẩm văn hóa có khả năng lan tỏa rộng trong đời sống đương đại, đồng thời thúc đẩy văn hóa đọc.
Trong khuôn khổ Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần 7 do báo Thể thao và Văn hóa (Thông tấn xã Việt Nam) tổ chức, từ ngày 22 đến 24/5, tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam diễn ra triển lãm “Thế giới tuổi thơ qua các tác phẩm của cố Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân” - một hoạt động nghệ thuật đặc biệt nhằm tôn vinh người nghệ sĩ đã dành trọn cuộc đời sáng tạo cho thiếu nhi.
Triển lãm là sáng kiến của Ban Tổ chức Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn, được thực hiện với sự đồng ý và đồng hành của gia đình cố Phó Giáo sư, Tiến sĩ, họa sĩ, đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân. Không chỉ là một hoạt động điểm nhấn của mùa giải Dế Mèn năm nay, triển lãm còn là lời tri ân sâu sắc dành cho người nghệ sĩ được vinh danh Giải thưởng Lớn “Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn”, ghi nhận những cống hiến bền bỉ và có sức lan tỏa sâu rộng của ông đối với đời sống tinh thần thiếu nhi Việt Nam suốt nhiều thế hệ.
Triển lãm giới thiệu 51 tác phẩm hội họa, minh họa, truyện tranh cùng 3 bộ phim hoạt hình tiêu biểu của cố Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân. Đặc biệt, nhiều tác phẩm là bản gốc quý hiếm được gia đình nghệ sĩ lưu giữ trong nhiều năm và lần đầu công bố rộng rãi tới công chúng. Không gian trưng bày mở ra một hành trình ký ức về tuổi thơ Việt Nam, nơi hội họa, điện ảnh và văn học thiếu nhi gặp nhau trong cùng một thế giới nghệ thuật giàu trí tưởng tượng và nhân văn.
