Bạc vàng hàng mã (Kỳ 2)

Trong không gian cổ kính của đền Vũ Thạch (phố Bà Triệu, Hà Nội), không khói hương, không tiền cúng, chỉ thấy bày biện các mã thờ, mã chơi rất trang nhã mà tối giản. Người tới thăm thường bất ngờ bởi nhiều thứ như hộp son, tráp cau, hộp đựng tiền, y môn, biển đề đều làm bằng giấy cả.

Phục hồi thú chơi cổ

Mã thờ ở đền Vũ Thạch là mã thờ theo lối Hà Nội, khác hẳn loại mã đại trà bày bán. Những mã này chủ yếu do nhóm ông Hùng (phường Cửa Nam, Hà Nội) và các môn sinh làm ra. Không như đồ thờ cũ, mang dáng vẻ trầm ngâm và tịch mịch, mã thờ, mã chơi bằng giấy làm gian thờ, phòng khách sáng lên, hoạt bát nhưng vẫn văn hoa, mực thước, không làm mất đi nét lịch sự, linh thiêng.

Mã thờ trong đền chú trọng kiểu cách, mầu sắc, lại càng chủ về sự cầu kỳ, kỹ lưỡng nên trông tỉ mỉ hơn hẳn. Về chất liệu, nếu đồ mã thờ hiện nay có pha thêm nhựa, hạt cườm, vải, tua rua thì mã thờ ở đây hoàn toàn làm bằng giấy, theo đúng nguyên mẫu cổ. Như đã nói ở kỳ trước, dòng mã Hà Nội đã mai một khá nhiều, đếm ra chỉ thấy ở Vũ Thạch và một địa chỉ trên phố Hàng Mã còn làm. Tại đền Vũ Thạch, ông Hùng chỉ làm mã thờ phục vụ cho trang trí trong đền chứ không bán thương mại. Khách thập phương muốn chiêm ngưỡng đúng kiểu mã thờ cổ, chỉ có thể đến tận nơi trải nghiệm trực tiếp không gian văn hóa chơi mã thuở xưa.

Theo ông Hùng, việc làm mã thể hiện cái “tịnh” và cái “tinh” của người thợ mã, điều này sẽ lây sang cả mã phẩm, giúp mã nhuốm màu tâm linh ngay từ công đoạn làm.

Tịnh là bởi người thợ cần làm mã với sự bình tĩnh chứ không phải vì muốn bình tĩnh mới làm mã. Sự bình tĩnh trước khi làm mã yêu cầu người thợ chỉ còn ý niệm về công việc. Từ đó biến đổi mã phẩm thành yếu tố tinh, tức là tinh xảo và cầu kỳ, về cả mầu sắc, sự óng ánh, dáng điệu, cử chỉ, thần thái. Thế giới nghệ thuật lúc này chỉ còn lại sân khấu của người thợ và mã vật. “Nếu chỉ là mã để cúng, thì chủ thể ở đây là việc cúng, mã trở thành công cụ đưa dẫn, hỗ trợ. Nhưng nếu là mã để thờ hoặc chơi, thì cái tinh, cái thần của mã lại trở thành chủ thể. Thợ làm mã lúc này hiện lên trong đầu các khái niệm về đối tượng mình đang gia công. Từ đó họ tưởng tượng ra hình khối, hình thể, phác họa vị thánh hay vật dụng của vị thánh đó một cách chi tiết nhất. Đây được xem là lúc họ thổi một phần hồn đi cùng lòng thành kính hướng tới với vị thần chủ. Sản phẩm sau cùng được đem đi thờ, trưng bày hợp ý gia chủ lại tiếp tục “dưỡng” thêm cái hồn người thợ cho loạt sản phẩm sau này”, ông Hùng cho biết.

Nhóm ông Hùng chỉ làm mã khi rảnh rỗi nên số lượng không nhiều. Tuy nhiên, công việc này đang thu hút khá nhiều các bạn trẻ quan tâm tới văn hóa đến quan sát, theo dõi và học hỏi. Trần Bảo Khánh (23 tuổi) đã có hàng chục bộ hàng mã sưu tập, hiện cũng đang học làm mã của ông Hùng. Đáng chú ý nhất là Khánh đã biết làm tòa nhà táng và Minh tinh - loại mã tiến dùng trong tang sự của người miền bắc. “Người xưa thường có câu “sống dầu đèn, chết kèn trống”, cho thấy người ta rất quan tâm chuyện hậu sự. Mã dùng để táng hóa theo người chết thường có tòa nhà táng và tòa Minh tinh. Toà Minh tinh ghi lại tên tuổi, ngày sinh, quê quán, giờ ra đi của người mất, như một sự tri ân, nhắc nhở con cháu về người quá cố. Theo tôi, điều này giúp thắt chặt hơn nữa truyền thống gia đình, lẽ hiếu đạo, uống nước nhớ nguồn đáng quý của người Việt”, Khánh chia sẻ.

Khi rảnh rỗi, Khánh với hai người bạn là Vĩnh và Đạt cùng nhau tham khảo sách, ảnh cổ về mã Hà Nội, phỏng theo đó làm ra nhiều mã vật trưng bày. Hiện tại các bạn đã làm được ba bức mã thờ Y môn mầu hồng không dán rồng, phượng mà dán trường kỷ, ngọc bội con dơi (hàm ý đưa phúc đức đến), mâm quả đào, lựu. Ngoài ra còn có bộ biển đề trong cung cấm, biển đề cắm bát hương, cung, quạt thờ, đèn lồng. Nhóm bạn cũng làm cả mã đồ chơi vào dịp Tết Trung thu như ông tiến sĩ giấy, đầu lân, mặt nạ. “Công đoạn làm xương đòi hỏi kỹ năng cao, chúng tôi vẫn chưa làm được. Còn việc dán thịt, bọc giấy, cắt hoa văn, họa tiết, trang trí thì chúng tôi ngày một lên tay, mã phẩm để thờ vì vậy ngày thêm độc đáo, đồng thời sinh động hơn”, Vĩnh chia sẻ.

Cuộc chuyển đổi của hàng mã

Người dân đốt mã nhiều, đó là thực tế. Có những đàn mã như “phả độ gia tiên”, “Mông Sơn thí thực” tại chùa chiền đốt đến hàng chục tòa tháp giấy cao trên 2 m, hàng nghìn bộ quần áo chúng sinh, điều này từ lâu đã làm dấy lên nhiều ý kiến về sự ô nhiễm lẫn lãng phí.

Công đoạn làm mã khá độc hại, việc đốt vàng mã quá đà cũng gây tác động xấu tới không khí, ô nhiễm tiếng ồn (máy nghiền), ô nhiễm do chất thải rắn (trong quá trình làm mã), ô nhiễm nước sông hồ do người dân vứt mã tràn lan... Đó là còn chưa kể tới nguy cơ hỏa hoạn khi hóa mã quá nhiều, hóa ở nơi nhà cửa san sát. Tuy nhiên, vài năm gần đây, đặc biệt là sau dịch Covid-19, nhiều tiểu thương chuyên bán vàng mã cho biết, tình hình đã thay đổi.

Bà Hà Thị Quế, một tiểu thương chợ Hà Đông cho biết: “Trước kia, với đàn lớn, tôi nhập cho khách nhiều tòa tháp phả độ, hình nhân, kinh sách, tiền vàng không kể hết, thường làm quanh năm. Trong vài năm và nhất là một năm trở lại đây, nhu cầu hóa mã đã thay đổi, ít đi về cả thời gian lẫn số lượng. Nếu như xưa, người ta có thể cúng phả độ quanh năm tùy thích, thì bây giờ chủ yếu tập trung vào tháng 7 Vu Lan, các tòa tháp, hình nhân, nhà giấy cũng chỉ đốt chiếu lệ, lấy làm đại diện chứ không còn tràn lan như trước. Đó là tín hiệu vui với môi trường, dù khá buồn với chúng tôi”.

Một tiểu thương trên phố Hàng Mã kể rằng, hiện các đền, chùa cũng đã hạn chế đốt vàng mã, nhu cầu người dân giảm hẳn. Bà chỉ bán túc tắc quanh khu chợ phố cổ. Khách hàng chủ yếu mua đốt ngày giỗ chứ ít mua số lượng lớn cúng lên chùa nữa. “Nghề mã truyền thống đem lại cho chúng tôi thu nhập. Người cung cấp giấy, tre, nan, nứa bán được nguyên liệu. Người làm mã được trả công. Nơi thực hành khoa nghi, lễ cúng cũng nhờ có mã để buổi lễ diễn ra trôi chảy. Xã hội văn minh, việc đốt vàng mã cũng nên thực hiện văn minh nhưng tôi cho rằng, không phải cứ đốt vàng mã là hoang phí, còn phải xem đốt như thế nào”, bà Hoa, một người làm mã làng Hồ (Bắc Ninh) chia sẻ.

Có câu “hỏa quang tam muội, biến tùy nghi”, để chỉ sự đốt và cái ước lệ của mã phẩm. Những mã tiến hiện cũng có nhiều sự biến đổi trong đời sống hiện đại. Nếu trước kia việc dùng mã tranh bị coi là tùy tiện thì bây giờ, người ta lại dùng nhiều mã tranh hơn. Mã tranh được làm trên khổ giấy cố định, phục vụ cho từng khoa nghi riêng, có thể tranh dán hoặc tranh in. Như mã ngựa tiến quan ngũ phương năm mầu, dán thêm ô lọng, vầng mây lành rất đẹp. Mã tiến công đồng dựa theo tích thánh có Ngũ vị Hoàng thái tử tôn quan, Tứ phủ Thánh Chầu, Thánh Cô, Thánh Cậu là mô-típ chung. Mã dâng riêng cho các vị có thêm tranh dán giấy hình nón, quạt, hài xảo, hài phượng, cung tên, kiếm, kích… đa dạng vô cùng.

Hiện tại, việc thờ mã tranh, tiến mã tranh đã xuất hiện trở lại ở một số đền, phủ. Chủ yếu do nhu cầu của thời đại lẫn trách nhiệm bảo vệ môi trường. Ông Hoàng Xuân Mai (thủ nhang đền Rừng, phố Ngọc Thụy, Hà Nội) là người đi đầu trong việc dùng mã tranh để thực hiện nhiều nghi thức thuộc Tín ngưỡng thờ Mẫu. Theo ông Mai, đồ mã đã trở thành một phần văn hóa sống trong tâm thức của người Việt, việc hóa mã phần nào thể hiện lòng hiếu trung với cõi tâm linh, đồ mã là “ảnh” cho các đồ thật. Đồ thật có giá trị kinh tế phục vụ người sống, còn đồ mã có giá trị tinh thần phải phục vụ cõi xa xăm. Khó tránh đốt vàng mã nhưng chuyển sang đốt mã tranh gọn nhẹ, bớt đi sự lỉnh kỉnh rườm rà kiểu mã tiến truyền thống.

Cũng theo ông Mai, việc ông dùng mã tranh chắc chắn sẽ gây lên nhiều luồng ý kiến nhưng ông không ngại phản biện. Đền Rừng hiện là nơi chính để ông Mai tuyên truyền về đàn mã tranh, sử dụng mã tranh (có dán phách) trong các nghi lễ.

Hàng mã, vàng mã trong đời sống đang ngày một biến đổi. Sự xuất hiện trở lại của thú chơi mã và dùng mã tranh cho thấy cái “tùy nghi” trong xã hội hiện đại, cũng là cái hợp thời. Đời sống văn minh, việc dùng mã cũng cần tinh và giản tiện. Với việc chơi, thờ mã, đây quả thật là một thú sưu tập không chỉ cần tiền của mà còn cần thời gian, công sức, lẫn sự hiểu biết về văn hóa.