Như một nghi lễ thuộc cấu trúc Sa Man giáo, Nghi lễ Then của dân tộc Tày - Thái - Nùng ở Việt Nam là cuộc hành trình đi tìm hồn, hay vía của thầy Then với thế lực siêu nhiên. Trong nghi lễ này không chỉ chứa đựng những giá trị về văn hóa tâm linh mà còn có nhiều hình thức diễn xướng dân gian độc đáo, có giá trị nghệ thuật cao. Giá trị của Then đã được khẳng định khi nghi lễ này được vinh danh trong Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia và đang trong giai đoạn xây dựng Hồ sơ Quốc gia đệ trình UNESCO xét vinh danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Theo thống kê, hiện Then đã và đang tồn tại ở 12 tỉnh, thành trên cả nước. Nếu như trước đây Then chủ yếu tập trung ở khu vực miền núi phía bắc thì điều thú vị là trong hành trình di cư của người Tày, Nùng, Thái đi làm ăn kinh tế mới, Then đã có mặt ở Bắc Giang và tận ở Ðác Lắc. Giá trị của Then là sự tích hợp của nhiều loại hình văn hóa, nghệ thuật. Hành trình của thầy Then đến với các thế lực siêu nhiên để tìm lại hồn vía hay chuyển tải những tâm nguyện của con người là một bản sử thi, trường ca. Hành trình gian truân, đầy trở ngại đó do thầy Then dẫn dắt, thuật lại bằng những câu hát, câu thơ thể ngũ ngôn hoặc thất ngôn. Có những trường đoạn chỉ vài câu thơ nhưng cũng có trường đoạn dài tới 3.000 câu thơ. Câu chuyện này chứa đựng nhiều triết lý, dấu tích lịch sử của con người, cũng như văn hóa của các tộc người Tày, Nùng, Thái. Nhiều nhà khoa học đã gọi tên cho những áng thơ này là trường ca du ký, rất đặc trưng cho Nghi lễ Then.
Một trong những giá trị đặc sắc của Then chính là âm nhạc. Với nhiều người Việt Nam, đã không còn xa lạ điệu hát Then với cây đàn Tính Tẩu. Hộp đàn làm bằng quả bầu khô, đàn thường chỉ có hai dây hoặc ba dây, Tính Tẩu là một nhạc cụ đặc trưng, chỉ có ở Nghi lễ Then. Thông thường, người hát cũng là người chơi đàn Tính Tẩu. Với những ông/bà Then cao tay, họ trở thành những nghệ nhân trình diễn vừa đàn vừa hát và đôi khi chơi luôn chùm nhạc xóc móc vào ngón chân. Riêng biệt với một vài buổi diễn xướng, dàn nhạc của Nghi lễ Then còn có thể có thêm nhạc công là Mo Pí thổi sáo trầm... Giá trị âm nhạc của hát Then với đàn Tính Tẩu thậm chí đã đặt ra cho các nhà khoa học một bài toán là chọn diễn xướng dân gian hay văn hóa tín ngưỡng để xây dựng Hồ sơ Quốc gia trình UNESCO.
Theo đánh giá của nhạc sĩ Ðặng Hoành Loan, thành viên lập hồ sơ quốc gia nhiều di sản đệ trình UNESCO như Nhã nhạc cung đình Huế, Ca trù, Hát Xoan... thì Nghi lễ Then của người Tày - Nùng - Thái Việt Nam có nhiều cơ sở để UNESCO vinh danh. Nhạc sĩ Ðặng Hoành Loan khẳng định: "Tôi cho rằng, nếu Ca trù là đỉnh cao của thi ca thì Nghi lễ Then là đỉnh cao của văn hóa tín ngưỡng".
Dù vậy, để tạo tiền đề đệ trình UNESCO vinh danh cũng như để bảo tồn và phát huy giá trị Then, vẫn còn có những khoảng trống cần sớm được lấp đầy. Ðơn cử như vấn đề nghệ nhân. Sau một thời gian bị hạn chế, Nghi lễ Then đã ít nhiều mai một và hiện số nghệ nhân có thể trình diễn loại hình văn hóa tâm linh độc đáo này chỉ đếm được trên đầu ngón tay. Làm thầy Then theo quan niệm phải là người có căn, có số lại đòi hỏi luyện tập, tu luyện công phu nên hiện cũng không có nhiều bạn trẻ theo đuổi nghề này.
Những năm gần đây, nhiều trình thức diễn xướng cổ trong Nghi lễ Then cũng đã mai một đi trông thấy. Nhiều bản nhạc, nhiều nghi thức hiện chỉ còn trong tâm thức của những nhà nghiên cứu. Ðã vậy, việc viết lời Việt cho hát Then với cây đàn Tính Tẩu một mặt đem đến sức sống mới cho di sản này nhưng cũng đặt ra cho công tác bảo tồn, phát huy Nghi lễ Then nhiều bài toán cần tìm ra lời giải. Bởi nhiều bạn trẻ người Tày, Nùng, Thái hiện nay chỉ biết hát Then với tiếng Việt mà không thuộc những bản Then của tiếng dân tộc mình, chứ chưa nói đến những bản Then cổ. Xu hướng sân khấu hóa hát Then với cây đàn Tính Tẩu cũng làm ảnh hưởng ít nhiều tới nghệ thuật trình diễn của Then. Ðã đành, hát Then góp mặt trong các Liên hoan văn nghệ quần chúng như một lẽ tự nhiên, nhưng để Nghi lễ Then sống với những giá trị đích thực của nó cần phải trả lại không gian diễn xướng cho di sản độc đáo này...
* GS, TSKH Tô Ngọc Thanh, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam nhìn nhận: "Nếu gạt bỏ những yếu tố mê tín đối với việc chữa bệnh mà ngày nay thực tế cũng không còn mấy ai tin thì Then là một không gian văn hóa dân tộc, một tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian đa dạng, vừa phản ảnh, vừa mô tả, vừa gửi gắm nhắn nhủ những ngọt bùi đắng cay của cuộc sống của ông cha".
