Những điểm nghẽn trong mô hình hợp tác xã, nhìn từ Saigon Co.op

NDO - Đã từng đứng trước lựa chọn "thay đổi hay là chết", Liên hiệp Hợp tác xã thương mại Thành phố Hồ Chí Minh (Saigon Co.op) đã có cuộc chuyển mình từ mô hình hợp tác xã (HTX) kiểu cũ sang mô hình mới một cách thành công. Đến nay, Saigon Co.op lại đang đứng trước những lựa chọn đổi mới để bảo đảm tự chủ trong sản xuất, kinh doanh.
0:00 / 0:00
0:00
Sau 33 năm hoạt động (1989-2022), từ một HTX có số vốn ít ỏi, đến nay Saigon Co.op phát triển trở thành nhà bán lẻ hàng tiêu dùng hàng đầu Việt Nam, với gần 1.000 điểm phân phối, doanh thu trung bình hơn 33 nghìn tỷ đồng/năm.
Sau 33 năm hoạt động (1989-2022), từ một HTX có số vốn ít ỏi, đến nay Saigon Co.op phát triển trở thành nhà bán lẻ hàng tiêu dùng hàng đầu Việt Nam, với gần 1.000 điểm phân phối, doanh thu trung bình hơn 33 nghìn tỷ đồng/năm.

Thay đổi để phát triển

Trở lại thời điểm đầu thập niên 90, khi nền kinh tế Việt Nam chuyển dịch mạnh từ cơ chế bao cấp sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Anh hùng Lao động Nguyễn Thị Nghĩa, Chủ tịch HĐQT đầu tiên của Saigon Co.op, nhớ lại: Mô hình HTX kiểu cũ đã bộc lộ không ít khiếm khuyết, buộc phải giải thể hàng loạt. Để tìm lối ra, cấp ủy cơ sở đã xin chủ trương cấp ủy cấp trên và UBND thành phố cho chuyển đổi Ban Quản lý HTX Mua bán Thành phố trở thành Liên hiệp HTX Mua bán Thành phố (nay là Saigon Co.op).

Nhờ sự chuyển đổi kịp thời ấy, dù lĩnh vực hoạt động có mức độ cạnh tranh vô cùng khốc liệt, Saigon Co.op vẫn giữ được kết quả kinh doanh khả quan. Trong khi nhiều chuỗi phân phối, bán lẻ chìm trong thua lỗ, thậm chí có thương hiệu phải đóng cửa, thu hẹp sản xuất thì thị phần của thương hiệu này vẫn chiếm khoảng 40% ngành bán lẻ tiêu dùng cả nước. Số lượng thành viên của Saigon Co.op tăng từ 19 HTX ban đầu lên 26 HTX, với tổng số lao động hiện tại gần 20 nghìn người, tăng hơn 18 lần. Thu nhập bình quân của người lao động từ năm 2001 đến nay tăng mỗi năm bình quân hơn 5%. Tổng số vốn hoạt động hiện tại được đăng ký là 32 nghìn tỷ đồng, tăng 138 lần so với thời điểm năm 2001 (23,1 tỷ đồng).

Lý giải về sự tăng trưởng này, Phó Bí thư Đảng ủy, Tổng Giám đốc Saigon Co.op Nguyễn Anh Đức nhìn nhận, đó là nhờ phát huy tối đa vai trò lãnh đạo của Đảng trong hoạt động HTX. Đảng ủy Saigon Co.op luôn lãnh đạo HĐQT, Ban giám đốc thực hiện tốt các nhiệm vụ sản xuất, kinh doanh trên cơ sở giữ vững bản chất HTX. Thí dụ như việc: thực hiện chiến lược hàng hóa và chiến lược giá cho toàn hệ thống theo từng vùng miền; thực hiện các giải pháp tổ chức khai thác nguồn hàng nhằm tạo ưu thế về hàng hóa, nâng cao hiệu quả kinh doanh; quảng bá, chăm sóc và phát triển khách hàng; ứng dụng khoa học, công nghệ thông tin; hoạt động phối hợp, hỗ trợ kinh doanh giữa Saigon Co.op và các HTX thành viên;…

Thông qua nhiều thương hiệu bán lẻ: Co.opmart, Co.opXtra, Co.op Food, Co.opSmile, Cheers, Finelife..., Saigon Co.op đã thực hiện phân phối những nhu yếu phẩm, hàng bình ổn giá phục vụ người dân, đặc biệt là trong các đợt cao điểm lễ, Tết, thiên tai, dịch bệnh… Cùng với việc phục vụ một triệu lượt khách/ngày, hoạt động hợp tác quốc tế của Saigon Co.op còn thể hiện thành công khi xuất khẩu gần 1.000 sản phẩm hàng Việt Nam sang thị trường các nước.

Với phương châm "Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam", tỷ lệ hàng Việt tại các hệ thống phân phối của Saigon Co.op luôn đạt hơn 90%. Nhà bán lẻ này cũng ủng hộ và sẵn sàng hợp tác với các cơ sở sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp nhằm tạo cơ hội quảng bá thương hiệu, mở rộng thị trường, phát triển kinh doanh. Các HTX trên cả nước cũng được Saigon Co.op tạo điều kiện thuận lợi trong việc tiêu thụ hàng hóa trong hệ thống siêu thị với sản lượng và doanh thu tăng trưởng từ 10%-15% mỗi năm...

Những thách thức mang tính đặc thù

Do quy mô, doanh thu của các hệ thống bán lẻ trực thuộc Saigon Co.op chiếm tỷ lệ lớn hơn nhiều so với đóng góp của các HTX thành viên, cho nên tổng giao dịch hàng hóa nội bộ chiếm tỷ trọng rất thấp. Điều này dẫn đến việc chuyển đổi mô hình hoạt động của Saigon Co.op cho phù hợp với Luật Hợp tác xã năm 2012 đang gặp vướng mắc, cần có sự hướng dẫn từ các cơ quan quản lý nhà nước. Saigon Co.op hiện có 26 HTX thành viên với vốn điều lệ hơn 3.200 tỷ đồng, trong đó, vốn tích lũy của Saigon Co.op trong quá trình hoạt động hơn 3.180 tỷ đồng (chiếm 99,19%), vốn góp từ 26 HTX thành viên hơn 25,5 tỷ đồng (chiếm 0,8%), vốn công trợ của Nhà nước 198 triệu đồng (chiếm 0,01%).

Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy Saigon Co.op Quách Cường bộc bạch: "Tuy với số vốn ít ỏi góp vào Saigon Co.op, nhưng với nguyên tắc đối nhân theo Luật Hợp tác xã quy định, các HTX thành viên lại có quyền quyết định cao nhất đối với những chủ trương, chính sách, định hướng phát triển lớn và nhân sự chủ chốt của Saigon Co.op tại các kỳ đại hội thành viên. Điều này gây nên rủi ro tiềm ẩn, khó kiểm soát đối với các tổ chức Liên hiệp HTX khi cần quyết định những vấn đề quan trọng tại đại hội thành viên".

Mặt khác, tổng doanh thu của Saigon Co.op đạt khoảng 33.000 tỷ đồng/năm, trong đó, chủ yếu đến từ các mô hình bán lẻ hiện đại; riêng đối với hoạt động cung ứng hàng hóa cho các HTX thành viên qua các năm chỉ chiếm bình quân dưới 1,5% tổng doanh thu của đơn vị. Điều này cũng đang là thách thức lớn đối với đặc thù mang tính lịch sử của Saigon Co.op khi Điều 5, Nghị định số 193/2013/NĐ-CP ngày 21/11/2013 quy định "tỷ lệ cung ứng, tiêu thụ sản phẩm, dịch vụ của Liên hiệp HTX cho khách hàng không phải thành viên không được vượt quá 50% tổng giá trị cung ứng. Đây là một điểm nghẽn "cốt tử" trong Luật Hợp tác xã có thể "bóp chết" mô hình kinh tế tập thể hiện hữu của Saigon Co.op.

Ngoài ra, tại Khoản d Điều 20, Nghị định số 193/2013/NĐ-CP cũng quy định, tổng mức đầu tư của việc góp vốn, mua cổ phần, thành lập doanh nghiệp không được vượt quá 50% vốn điều lệ của Liên hiệp HTX được ghi trong báo cáo tài chính gần nhất. Quy định này đã "cướp" mất đi cơ hội mở rộng quy mô, mạng lưới kinh doanh, hay hoạt động đầu tư, hợp tác với các đối tác nước ngoài…

"Cơ quan chức năng cần nghiên cứu điều chỉnh, thay đổi các chủ trương, chính sách vĩ mô cần thiết, hoàn thiện các quy định của pháp luật... nhằm tiếp tục tạo cơ chế, điều kiện thuận lợi cho Saigon Co.op nói riêng, cũng như các HTX nói chung phát triển, góp phần tạo nên sự hài hòa trong cơ cấu giữa các thành phần kinh tế trong bối cảnh nước ta hội nhập quốc tế ngày càng mạnh mẽ", đại diện lãnh đạo Saigon Co.op kiến nghị.