Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong tăng trưởng kinh tế, nổi lên là nền kinh tế lớn thứ 36 trên toàn cầu. Tuy nhiên, quá trình phát triển thị trường vốn của chúng ta đang phải đối mặt với khá nhiều thách thức và hạn chế, khiến các nhà đầu tư trong và ngoài nước lo ngại. Một số vấn đề đặt ra nếu không được khắc phục kịp thời có thể đem đến tác động tiêu cực, ảnh hưởng đến sự phát triển của thị trường vốn hiện tại và rộng hơn đối với cả tương lai kinh tế của đất nước.
Quy trình thanh toán lệch lạc
Một trong những vấn đề khá nghiêm trọng trên TTCK Việt Nam là quy trình thanh toán chứng khoán. Trong khi hầu hết các sàn giao dịch chứng khoán toàn cầu đều áp dụng chu kỳ thanh toán T+2 từ lâu, thì Việt Nam mất tới 6 năm để rút ngắn thời gian thanh toán từ T+3 xuống T+2.5. Tuy nhiên, đây là một bước phát triển không đến nơi đến chốn, có thể dẫn tới nhiều tiêu cực trên thị trường.
Theo tiêu chuẩn quốc tế, cổ phiếu được hoàn thành chu kỳ thanh toán và được ghi có ở tài khoản của người mua 2 ngày sau khi giao dịch khớp lệnh. Ở Việt Nam, chứng khoán chỉ được ghi nhận về tài khoản vào buổi chiều của ngày T+2, khiến diễn biến thị trường bị méo mó. Do lượng cổ phiếu có thể bán ra dồn vào phiên chiều nên thường xuyên xảy ra hiện tượng các đội, nhóm “lái” thị trường tập trung thao túng trong phiên chiều, nhất là giai đoạn sau 2 giờ khi thị trường sắp đóng cửa. Thường xuyên có hiện tượng thị trường biến động 20-30 điểm chỉ trong mấy chục phút giao dịch cuối cùng.
Một nhà đầu tư chứng khoán giấu tên cho biết: “Rất nhiều đội, nhóm lợi dụng điều này cho thuê kho cổ phiếu bán xuống làm nhà đầu tư trở tay không kịp, dẫn tới những cú sụt giảm nghiêm trọng, bốc hơi cả chục tỷ USD!”. Thậm chí có người đặt ra câu hỏi: phải chăng một số người đang vô tình tạo ra sự bất ổn không cần thiết bằng cách đi chệch khỏi các chuẩn mực toàn cầu?
Mắc kẹt ở “thị trường cận biên”
Bất chấp tốc độ tăng trưởng kinh tế ấn tượng của Việt Nam, TTCK của chúng ta vẫn thuộc loại “thị trường cận biên”, một xếp hạng tương đương các nền kinh tế nhỏ hơn Việt Nam rất nhiều như Bangladesh và Sri Lanka. Việt Nam từ lâu đã thể hiện mong muốn, quyết tâm được nâng cấp lên vị thế “Thị trường mới nổi” để thu hút nhiều vốn đầu tư nước ngoài hơn. Tuy nhiên, tổ chức đánh giá FTSE trong tháng 3 năm nay phải đưa ra nhận định rằng, Việt Nam thiếu cải cách thực tế, có nguy cơ bị loại khỏi Danh sách theo dõi nâng hạng (Watchlist). Niềm tin của các nhà đầu tư đang bị thử thách một cách khắc nghiệt.
Trong hội thảo “Nâng hạng thị trường chứng khoán và việc minh bạch thông tin của công ty niêm yết” do Tạp chí Nhà đầu tư tổ chức, TS Nguyễn Anh Tuấn, Tổng Biên tập Tạp chí Nhà đầu tư cho biết: Mục tiêu nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam trước năm 2025 là hết sức thách thức. Một số giải pháp đã được đưa ra nhưng vẫn chưa được các tổ chức xếp hạng thị trường chấp nhận. Hiện, Việt Nam mới chỉ đáp ứng được 7/9 chỉ tiêu của FTSE, trong đó, những tiêu chí cơ bản và quan trọng nhất thì chưa có giải pháp.
Để được nâng hạng thị trường, nhà đầu tư nước ngoài cần có hàng hóa để giao dịch và sau đó là cơ chế giao dịch thuận tiện. Vậy nhưng, các đề xuất về chứng chỉ lưu ký không có quyền biểu quyết (NVDR) đã được thảo luận từ năm 2012 đến nay vẫn chưa đi tới đâu. Năm 2019, khái niệm này được đưa vào Luật Chứng khoán sửa đổi, nhưng từ đó tới nay đã 5 năm mà chưa có thêm bất kỳ tiến triển nào. Vấn đề ký quỹ trước giao dịch (pre-funding) là một thông lệ của thị trường quốc tế. Trong khi đó, thị trường Việt Nam đã hoạt động 23 năm vẫn không có bất kỳ thay đổi nào, tạo ra một rào cản lớn đối với nhà đầu tư tổ chức nước ngoài.
Đáng nói, tất cả những vấn đề này đều có thể giải quyết được và nằm trong quyền hạn của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước. Cứ mãi nằm trong xếp hạng cận biên như hiện nay không chỉ ảnh hưởng đến tâm lý nhà đầu tư mà còn hạn chế tiềm năng tăng trưởng kinh tế bền vững. Để Việt Nam tiếp tục phát triển là một quốc gia có vị thế toàn cầu, cần đặt việc phát triển thị trường vốn ở vị trí trọng tâm. Nếu không có thị trường vốn phát triển và mạnh mẽ, nền kinh tế mất đi một động lực quan trọng. Không những thế, nền kinh tế có thể trở nên phụ thuộc quá mức vào tín dụng.
Cơ chế chồng chéo
TTCK Việt Nam đang gặp khó khăn do các cơ chế chồng chéo. Một thập kỷ trước, Chính phủ Việt Nam đã ký thỏa thuận với Sở Giao dịch chứng khoán Hàn Quốc về một gói giải pháp toàn diện nhằm kết nối cả sàn giao dịch (HSX và HNX) và công ty lưu ký (VSD). Đây là một hệ thống công nghệ thông tin quản lý và điều hành giao dịch trên TTCK, được gọi là KRX. Nếu áp dụng KRX thành công, việc cải thiện thanh khoản của thị trường sẽ được giải quyết. Một số hiện tượng đơ lệnh, nghẽn lệnh, quá tải hệ thống… dẫn đến hệ thống buộc phải ngưng giao dịch sẽ không còn nữa. Qua đó tạo nền tảng cho việc phát triển sản phẩm mới. Tuy nhiên, đến nay, việc đưa hệ thống giao dịch KRX vào vận hành còn là một dấu chấm hỏi, chưa bàn đến việc các sản phẩm được kỳ vọng như T+0 bao giờ có quy định. Việc kết nối sàn giao dịch và trung tâm lưu ký hoàn toàn chưa được bàn đến do nhiều quy định xung đột và các vấn đề chưa được giải quyết.
Tại vài phiên giao dịch quan trọng trong tháng 9/2023, hiện tượng nghẽn lệch tại một số công ty chứng khoán xuất hiện khi thanh khoản đạt mức cao. Các lệnh tự động có nguy cơ làm quá tải hệ thống tại các công ty chứng khoán nói riêng và sở giao dịch nói chung. Vấn đề nghiêm trọng đến mức Ủy ban Chứng khoán Nhà nước phải yêu cầu các công ty chứng khoán dừng đặt lệnh tự động, bất chấp đây là một xu thế ngày càng phổ biến trên thế giới.
Việc nâng cao năng lực công nghệ thông tin là xu thế không thể đảo ngược. Vấn đề ở đây đòi hỏi sự quyết tâm và năng lực của các cơ quan chức năng, dám làm, dám thay đổi, thực thi những cải cách có ý nghĩa như kỳ vọng của Thủ tướng. Rà soát và cập nhật khung pháp lý là yếu tố tiên quyết, quan trọng để thổi sức sống vào việc thúc đẩy, đổi mới trong thị trường vốn Việt Nam.
TTCK Việt Nam và công cuộc cổ phần hóa đã mang lại những đột phá về hiệu quả doanh nghiệp, có thể thấy qua các thí dụ điển hình như Vietcombank, BIDV. Từ khi niêm yết vào năm 2009, lợi nhuận của Vietcombank đã tăng gấp 10 lần, BIDV tăng trưởng lợi nhuận gần 5 lần từ năm 2014. Đối với doanh nghiệp tư nhân, việc áp dụng chính sách phát hành cổ phiếu cho nhân viên, ESOP, cũng đã là động lực lớn thúc đẩy tăng trưởng, gắn kết lợi ích của cán bộ, công nhân viên và doanh nghiệp.
Chính phủ đã đưa ra định hướng phát triển TTCK trở thành kênh dẫn vốn trung và dài hạn của nền kinh tế. Điều này đòi hỏi cam kết về quy định minh bạch, phát triển sản phẩm sáng tạo và quyết tâm giải quyết các vướng mắc. Chỉ bằng cách giải quyết những thách thức này, TTCK Việt Nam mới có thể phát huy hết tiềm năng của mình và đóng góp vào sự thịnh vượng ở tầm cao mới của đất nước.
