Đam mê từ tiếng chiêng của cha
Trên đường từ TP Kon Tum xuống thủy điện Yaly, khuôn viên của nghệ nhân Abiu nằm ngay đầu thôn Plei Klăng với một mái nhà sàn thật đẹp rủ đầy những hoa rừng và được chạm khắc nhiều hoa văn đặc trưng của người Ba Na. Trước mặt nhà là cả khoảng sân rộng treo đầy chiêng, trống, đàn gõ... nơi ban nhạc gia đình ông sẽ trình diễn khi có khách nghé chơi. Không gian gần 1.000 m2 quanh nhà thật ấn tượng, giống như một Tây Nguyên thu nhỏ với cây nêu, tượng gỗ, mô hình nhà rông… cùng ghè ché cổ, hàng chục loại nhạc cụ dân tộc được ông bỏ công sưu tầm qua nhiều năm.
Tiếp chúng tôi trong buổi sớm nắng dịu đầy tiếng chim, với nụ cười móm mém hiền hậu, nghệ nhân ABiu chậm rãi kể về tuổi thơ của mình. Quê mẹ ông ở An Khê (Gia Lai) còn cha người Kon Tum. Từ nhỏ, ABiu hầu như chỉ quanh quẩn dưới chân cha mỗi khi nghe những âm thanh của cồng, của chiêng cha đánh. Lớn lên, ông bắt đầu tò mò với thứ nhạc cụ bằng đồng có tiếng ngân vang ấy và được cha truyền dạy chút ít.
Nhưng bất hạnh xảy đến khi cha mẹ đều mất sớm, gia đình khó khăn, hầu như tất cả ché, chiêng đều thất lạc hết trong những năm chiến tranh. Ông cố gắng học và tốt nghiệp ngành sư phạm, được về quê hương Ngọc Bay làm giáo viên và giữ chức Phó Hiệu trưởng đến khi nghỉ mất sức.
Trong thời gian làm nghề giáo, ông bắt đầu thực hiện niềm đam mê với cồng, chiêng của mình. Lúc đầu, ông mượn được bộ chiêng của làng rồi tìm tòi cách đánh, mày mò tự học, đọc thêm tài liệu về nhạc cụ dân tộc qua các sử thi Tây Nguyên... Sau đó, ông bỏ công đi khắp nơi sưu tầm, từ Gia Lai, Kon Tum rồi vào Đác Lắc… Nghe tin chỗ nào có người bán chiêng là ông có mặt. Lúc chưa có tiền, ông mua những bộ chiêng có giá rẻ vì hỏng do va đập, sứt mẻ rồi về hàn, chỉnh sửa lại để dùng. Ông tâm sự: “Những nhạc cụ như cồng, chiêng đối với người Tây Nguyên rất quý báu, không như các vật dụng khác vì nó là bản sắc, mang trong mình âm thanh linh thiêng của dân tộc”. Thời điểm năm 2000, giá mỗi bộ chiêng khoảng hai cây vàng, có thể đổi được cả một con bò. Đến bây giờ vợ ông vẫn nhắc chuyện ông… lén dắt bò đi bán được bảy triệu đồng rồi thêm ba triệu nữa để mua bằng được bộ chiêng Klang Brông (hay còn gọi là chiêng đại bàng, vì chiếc chiêng mẹ trong bộ được gò đồng có vân nổi giống cánh chim đại bàng). Đây là một trong bốn bộ chiêng quý của người Ba Na. Cả bộ chiêng có 12 lá, mỗi khi đánh, thanh âm có độ nhạy lớn, khi dìu dặt khoan thai, khi như tiếng thác chảy vang rền khắp không gian…
Nghệ nhân ABiu có thể chơi được nhiều nhạc cụ.
Nối dài âm thiêng
Từ những đam mê ấy, cùng với kiến thức về sử thi Tây Nguyên, nghệ nhân ABiu đã làm sống động thêm các giai điệu cồng chiêng bằng những sáng tác mới của mình. Các bài cồng chiêng truyền thống cũng được ông phối thêm nhịp cho sinh động như giai điệu mừng lúa mới, dựng nhà rông, đâm trâu, dựng máng nước, ru em... Và tất cả những giai điệu ấy đã được ông truyền dạy miễn phí cho nhiều thế hệ học sinh các trường tiểu học, THCS trên địa bàn. Ông tâm niệm, tiếng chiêng là cội rễ của dân tộc Ba Na. Nó như lời tâm tình khi vui, khi buồn, lời kể về lịch sử của dân tộc mình, vì vậy thế hệ trẻ cũng phải hiểu biết về nó, đam mê với nó để giữ gìn cồng chiêng như một thứ di sản của cha ông.
Trải qua mấy đợt ốm nặng, sức khỏe giảm sút nhưng nghệ nhân A Biu vẫn nhiệt tình đi mở các lớp, lập nhóm chơi cồng chiêng tại địa phương. Giờ đây, hàng trăm học trò của ông ở khắp nơi tại Kon Tum đã có thể tiếp lửa cùng ông trong việc lưu giữ và quảng bá tiếng chiêng người Ba Na. Ngôi nhà sàn của ông giờ cũng như một địa chỉ để quảng bá văn hóa truyền thống dân tộc. Khá nhiều đoàn khách du lịch trong và ngoài nước đã ghé thăm nơi đây và được đón tiếp chân tình. Khách được hòa mình vào không gian âm nhạc rộn rã của ban nhạc gia đình, được ông hướng dẫn cùng chơi chiêng trong dập dìu điệu múa xoang truyền thống của các chàng trai, cô gái Ba Na. Khách đi hết từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác khi chứng kiến già A Biu trình diễn tất cả các loại nhạc cụ một cách thuần thục, từ trống Táp (loại trống nhỏ dùng tay vỗ hai đầu) cho đến cây guitar điện và hát bài “Don’t let me down” của The Beatles một cách điệu nghệ. Rồi cả ban nhạc gia đình cùng đánh đàn, thể hiện những giai điệu mượt mà của các bản tình ca bằng tiếng Ba Na, tiếng Việt, tiếng Anh, Pháp…
Trong đê mê vị rượu cần ngọt lịm, du khách được thưởng thức một buổi biểu diễn âm nhạc tuyệt vời giữa đại ngàn. Để khi xa rồi còn nhớ mãi đến già ABiu đàn hay, hát giỏi - người lưu giữ hồn chiêng Ba Na ở Ngọc Bay.
