Từ “khoảng trống” đến một làn sóng sáng tác mới
Văn học thiếu nhi Việt Nam từng được nhắc đến như một “khoảng trống” kéo dài. Không ít ý kiến cho rằng mảng sách dành cho trẻ em từng có thời gian bị xem nhẹ, đội ngũ sáng tác thưa vắng, trong khi thị trường lại chứng kiến sự áp đảo của sách dịch. Có thời điểm, văn học thiếu nhi được ví như một “vùng khô hạn”, khi những cây bút chuyên tâm cho trẻ em không nhiều, thị trường sách thiếu nhi “ngoại át nội”.
Từ thực trạng ấy, những nỗ lực “kích hoạt” trở lại đời sống văn học thiếu nhi đã bắt đầu xuất hiện rõ nét. Một trong những điểm nhấn là Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn do báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN) tổ chức từ năm 2020. Giải thưởng này tôn vinh các sáng tác “của thiếu nhi” và “vì thiếu nhi”, đồng thời còn mở rộng sang nhiều loại hình nghệ thuật, góp phần tạo một không gian sáng tạo rộng mở hơn cho người viết và người làm nghệ thuật.
Cùng với đó, cuộc vận động sáng tác đề tài thiếu nhi do Hội Nhà văn Việt Nam phát động cũng tạo thêm động lực mới. Chỉ sau một thời gian ngắn, Ban tổ chức đã nhận được 246 tác phẩm tham dự, trong đó có 102 tác phẩm thơ và 144 tác phẩm văn xuôi, và đã chọn ra 16 tác phẩm xuất sắc để trao giải. Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều - Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam nhìn nhận, số người viết cho thiếu nhi đang tăng lên, đồng thời độ tuổi sáng tác cũng trẻ hóa.
Ở góc độ khác, nhà văn Nguyễn Bình Phương - Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam cho rằng, đời sống sáng tác cho thiếu nhi hiện nay cho thấy “sự phong phú về nội dung và hình thức thể hiện”, trong đó có cả những thể loại từng ít được chú ý như giả tưởng hay khoa học viễn tưởng.
Không chỉ các giải thưởng văn chương, NXB Kim Đồng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo dựng môi trường sáng tác. Từ năm 2023, Giải thưởng Văn học Kim Đồng được thành lập, thu hút 612 tác phẩm từ 55 tỉnh, thành phố và cả tác giả ở nước ngoài. Giải thưởng này được xem như một “điểm hẹn” mới của những cây bút viết cho thiếu nhi, trải rộng độ tuổi từ 9 đến 93.
Song song, NXB Kim Đồng còn tổ chức nhiều tọa đàm, giao lưu tại nhiều địa phương nhằm kết nối người viết và bạn đọc nhỏ tuổi, đồng thời tiếp tục phát động cuộc vận động sáng tác giai đoạn tiếp theo đến năm 2027, mở rộng đối tượng độc giả sang cả thiếu niên và người trẻ.
Ở phía xuất bản, một số đơn vị cũng bắt đầu tham gia mạnh hơn vào mảng này. NXB Trẻ gần đây chính thức ra mắt Tủ sách Văn học thiếu nhi với nhiều tác phẩm trong nước, góp phần làm đa dạng thêm lựa chọn cho độc giả nhỏ tuổi.
Từ những chuyển động ấy, có thể thấy một “làn sóng mới” đang hình thành. Bên cạnh những tên tuổi quen thuộc như Nguyễn Nhật Ánh, Trần Đức Tiến, Nguyễn Ngọc Thuần, Y Ban…, đời sống văn học thiếu nhi ghi nhận sự xuất hiện của nhiều cây bút mới như Giai Du, Phát Dương, Cao Nguyệt Nguyên, Cao Việt Quỳnh, Cao Khải An, Phạm Thu Hà cùng nhiều cây bút trẻ đang nổi lên.
Sách không thiếu, nhưng độc giả đang ở đâu?
Nếu nhìn bề mặt, có thể thấy văn học thiếu nhi đang trong giai đoạn “nở rộ”. Sách nhiều hơn, giải thưởng nhiều hơn, tác giả cũng đông hơn trước. Nhưng tại tọa đàm “Văn học thiếu nhi từ góc nhìn của người viết trẻ” mới đây, một vấn đề lại được nhấn mạnh: Trẻ em vẫn đang đọc ít đi, dù sách hay và đẹp không thiếu.
TS Trịnh Đặng Nguyên Hương (Viện Văn học) cho rằng nguyên nhân trẻ em ít đọc sách “không nằm ở chính các em”, mà ở việc người lớn đã tạo ra một đời sống khiến trẻ “không còn khoảng trống thời gian lẫn tâm lý dành cho việc đọc sách”. Không chỉ thiếu thời gian, trẻ em còn thiếu cả khoảng trống tinh thần để đắm mình vào trang sách. Khi nhịp sống chung trở nên gấp gáp, khi điện thoại và mạng xã hội chiếm lĩnh phần lớn thời gian rảnh, việc đọc sách dài hơi trở thành một lựa chọn ngày càng khó khăn.
Cây bút trẻ Phạm Thu Hà cũng chỉ ra một nguyên nhân khác mang tính thời đại: Thói quen tiêu thụ nội dung ngắn trên mạng xã hội khiến trẻ em mất dần năng lực đọc sâu. Theo chị, một phần trách nhiệm thuộc về người lớn khi “làm cha mẹ lười dễ hơn làm cha mẹ nghiêm khắc”, khi điện thoại trở thành công cụ thay thế sự đồng hành.
Từ góc nhìn của mình, nhà thơ Huỳnh Mai Liên cho rằng thơ ca không có “phép màu” để kéo trẻ em rời xa thiết bị điện tử. Những bài thơ nhỏ chỉ góp phần khơi gợi cảm xúc, còn điều quan trọng hơn là sự cộng hưởng từ gia đình - nơi người lớn gieo những hạt mầm đầu tiên của thơ ca và thói quen đọc sách cho trẻ nhỏ. Chị cũng nhấn mạnh sự thiếu vắng các không gian như “Tiệc thơ” dành cho thiếu nhi, cho thấy đời sống văn học thiếu nhi không chỉ thiếu tác phẩm, mà còn thiếu những trải nghiệm văn hóa để trẻ em “sống cùng” văn học.
Theo nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, chúng ta muốn trẻ em Việt Nam lớn lên, trở thành người tử tế và mang tên Việt Nam, thì sự tử tế đó phải chứa đựng vẻ đẹp văn hóa, phong tục, lịch sử Việt… Để làm được điều đó, cần có thật nhiều những tác phẩm văn học thiếu nhi mang đậm văn hóa Việt đến với các em.
Có thể nói, các ý kiến đều gặp nhau ở một điểm: Vấn đề của văn học thiếu nhi hôm nay không nằm ở sự thiếu tác phẩm, mà nằm ở chỗ tác phẩm chưa tìm được độc giả đúng nghĩa. Trẻ em thiếu thời gian, thiếu khoảng trống tâm lý để đọc sách; gia đình chưa thật sự trở thành điểm khởi đầu của thói quen đọc; trong khi môi trường giải trí số lại chiếm lĩnh phần lớn đời sống tinh thần của các em.
Bởi vậy, câu hỏi “làm thế nào để trẻ mê đọc sách” không thể chỉ đặt lên vai người viết hay các đơn vị xuất bản. Nó đòi hỏi sự đồng hành của gia đình, nhà trường và xã hội, trong việc tạo ra một nhịp sống chậm hơn, có khoảng thở hơn cho trẻ em, để sách không chỉ là một lựa chọn, mà trở lại như một nhu cầu tự nhiên.
