Nỗi lo trước nguy cơ biến mất
Chia sẻ về động lực hình thành dự án, anh Đinh Hữu Nghiêm - người sáng lập và Trưởng ban tổ chức Dự án Mùa 1 - cho biết ý tưởng được hình thành sau khi tham gia dịch thuật cho một dự án phát triển giáo dục đa ngữ tại các tỉnh miền núi phía bắc Việt Nam. Trong quá trình làm việc, anh lắng nghe nhiều giáo viên địa phương chia sẻ rằng ngày càng nhiều phụ huynh dân tộc thiểu số không còn sử dụng tiếng mẹ đẻ trong gia đình. Từ những câu chuyện đó, anh trăn trở: “Nếu không còn ai sử dụng tiếng dân tộc thì ngôn ngữ ấy sẽ dần biến mất”.
Sự mai một của ngôn ngữ kéo theo nguy cơ thất truyền tri thức bản địa, văn học dân gian và những giá trị văn hóa được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Anh Nghiêm đã ấp ủ ý tưởng về bảo tồn ngôn ngữ và văn hóa đang dần bị mất đi của các cộng đồng dân tộc thiểu số, bắt đầu với dân tộc H’Mông. Ý tưởng may mắn nhận được sự bảo trợ của Đại học Quốc gia Singapore (NUS) thông qua Chương trình Asian Undergraduate Symposium (AUS). Dự án được các sinh viên Việt Nam, Thái Lan và Singapore tham gia thực hiện.
Nhìn lại Mùa 1, đồng hành cùng dự án TRIbaLINGUAL trong hành trình phát triển bộ tài liệu tam ngữ là Ban cố vấn nội dung gồm: Chị Vàng Thị Dế - sáng lập Hemp H’Mong Viet Nam, đưa vải lanh thủ công H’Mông ra thị trường quốc tế, Nghệ nhân Ưu tú Vàng Chá Thào - “người giữ lửa” cho nghệ thuật khèn H’Mông, chị Đào Thúy Xuân - sáng lập thương hiệu Sua HMong - Trang sức thủ công… Dự án đã triển khai 8 buổi dạy học ở hai trường phổ thông dân tộc bán trú tiểu học, THCS Hầu Thào và Tả Van với hai quyển tài liệu tam ngữ là “Truyện cổ tích H’Mông” và “Văn hóa H’Mông” (ra mắt trên website TRIbaLINGUAL), cùng các hoạt động trải nghiệm khác. Dự án tạo ra một không gian nhỏ có sự tham gia của hơn 90 em học sinh tiểu học người H’Mông.
Tiếp đó, dự án ra mắt website TRIbaLINGUAL.vn. Website lưu trữ các truyện cổ tích, truyền thuyết và tư liệu văn hóa H’Mông dưới dạng số. Mỗi tài liệu đều được tích hợp bản ghi âm bằng tiếng H’Mông và tiếng Anh, giúp học sinh tiếp cận tiếng mẹ đẻ, đồng thời tạo điều kiện để độc giả quốc tế tìm hiểu về ngôn ngữ và bản sắc văn hóa H’Mông.
Trưởng BTC Dự án Mùa 2, chị Nguyễn Lê Hà Vy: “Chúng mình mong muốn nhân rộng tác động tích cực không chỉ ở 100-200 học sinh mà còn đến nhận thức của cả giáo viên, chính quyền và cộng đồng”.
Khi di sản là “giáo cụ”
Tại Mùa 2 của dự án TRIbaLINGUAL, mô hình “Kiềng ba chân” đã được thực hiện với 50 học sinh tại thôn Lũng Hòa B. Thay vì ghi chép thông thường và những bài giảng lý thuyết, trại hè đã mở ra một “phòng thí nghiệm” ngôn ngữ, nơi tri thức được tiếp cận thông qua các hoạt động gắn với văn hóa địa phương. Trong 8 ngày diễn ra trại hè, từ vựng và ngữ pháp được lồng ghép vào các hoạt động như vẽ tranh, kể chuyện và trò chơi đồng đội… Một trong những hoạt động nổi bật là thiết kế thời trang từ hoa văn thổ cẩm truyền thống. Tại đây, những tấm vải và đường nét hoa văn của người H’Mông được các em học sinh tự tay cắt ghép và sáng tạo thành những bộ trang phục độc đáo. Các em tự tin sử dụng tiếng Anh để thuyết trình về ý nghĩa của các họa tiết.
Một số câu chuyện cổ tích H’Mông cũng được tái hiện qua những vở kịch tam ngữ. Không khí lớp học diễn ra sôi nổi, từ việc cùng nhau tìm hiểu tinh túy ẩm thực quê hương đến những giờ thảo luận nhóm đôi. Em Duyên, một học sinh tại trại hè, chia sẻ: “Em cảm thấy rất là vui, nhất là hoạt động nhóm đôi với ba ngôn ngữ: Tiếng Việt - tiếng Anh - tiếng H’Mông”. Còn em Mai bày tỏ niềm tự hào: “Em cảm thấy rất tự hào về người H’Mông và rất yêu văn hóa của người H’Mông”.
TRIbaLINGUAL còn có sự đồng hành của các bạn trẻ người H’Mông địa phương trong vai trò tình nguyện viên. Anh Vừ Mí Sính, một sinh viên sư phạm, cũng là tình nguyện viên bản địa, chia sẻ khi đồng hành cùng các em: “Chúng mình đã cùng các em trải nghiệm rất nhiều điều đáng nhớ, từ những giờ học với từng con chữ đến những lúc ngồi cùng nhau trò chuyện về các món ăn quen thuộc của địa phương. Mỗi khi đặt câu hỏi, các em đều rất hào hứng giơ tay phát biểu khiến không khí học lúc nào cũng tràn ngập tiếng cười”.
