Việt Nam là một trong các quốc gia có tình trạng đô-la hóa cao, và đây là nguyên nhân gây ra những xáo trộn, tác động mạnh tới tỷ giá, thị trường ngoại hối chính thức thời gian qua. Ðiều đáng quan tâm là, nền kinh tế Việt Nam đã và đang tồn tại những yếu tố tác động và làm gia tăng tình trạng đô-la hóa. Nền kinh tế tăng trưởng cao nhưng chưa thật bền vững, hiệu quả đầu tư thấp; đặc biệt nhập siêu còn cao, cán cân thanh toán tổng thể vẫn thâm hụt, cân đối vĩ mô chưa thật ổn định... Thêm vào đó, việc nhiều tổ chức, cá nhân sử dụng ngoại tệ (chủ yếu là USD để giao dịch, định giá, niêm yết, thanh toán các mặt hàng giá trị...) càng khiến tình trạng đô-la hóa trở nên trầm trọng. Ngoài ra, có tâm lý 'găm giữ', đầu cơ USD của người dân và doanh nghiệp, một thị trường USD phi chính thức đã tồn tại dai dẳng, tác động không nhỏ đến nền kinh tế. Dễ thấy, mỗi khi có biến động về tỷ giá thì các ngoại tệ, nhất là USD lại gia tăng vai trò trên thị trường.
Ông Trần Hoàng Ngân, thành viên Hội đồng tư vấn Chính sách tiền tệ quốc gia cho hay: 'Việc niêm yết giá bằng đồng nội tệ không khó. Ðiều quan trọng là phải siết chặt quản lý và giữ ổn định tỷ giá. Thí dụ, những ai từng sang Thái-lan đều biết rằng, mọi giao dịch chỉ bằng đồng bạt (Bath). Khách muốn đổi USD ra Bath thì phải đến quầy giao dịch thu đổi ngoại tệ hoặc trực tiếp ở khách sạn, tất nhiên với tỷ giá rất đắt. Ở Hàn Quốc cũng tương tự, muốn mua hàng hóa tiêu dùng hay một dịch vụ nào đó, kể cả ở hệ thống xe điện ngầm cũng phải dùng đồng Uôn (Won)...'.
Theo các chuyên gia tài chính, nguyên nhân trước hết dẫn đến tình trạng đô-la hóa là việc sử dụng, lưu hành, niêm yết giá hàng hóa dịch vụ bằng ngoại tệ gần như công khai, kể cả giao dịch chính thức lẫn phi chính thức. Thứ hai, đến nay vẫn chưa có chế tài xử lý cụ thể và có tính răn đe mạnh những hành vi vi phạm (theo Quyết định 98) để các cơ quan chức năng như công an, kiểm soát, tòa án thực thi. Theo đề án, trong vòng ba năm từ 2007 đến 2010, NHNN phải 'tiếp tục thu hút ngoại tệ trôi nổi vào hệ thống ngân hàng. Áp dụng các giải pháp kinh tế để chuyển dần quan hệ huy động - cho vay trong nước bằng ngoại tệ của các tổ chức tín dụng sang quan hệ mua - bán ngoại tệ. Sử dụng các công cụ của chính sách tiền tệ để hạ thấp dần tỷ lệ FCD/M2' (FCD/M2 được hiểu là tỷ lệ tiền gửi ngoại tệ/tổng phương tiện thanh toán). Như vậy, đang có sự bất cập giữa quy định và thực tế. Cụ thể, tại Pháp lệnh ngoại hối (hiệu lực từ 1-6-2006) quy định người dân có bốn quyền liên quan đến sử dụng và sở hữu ngoại tệ: cất giữ ở nhà, vận chuyển trên đường, gửi tiết kiệm hoặc bán cho ngân hàng.
Khi đã cho phép 'gửi tiết kiệm ngoại tệ', mà NHNN hiện đang thừa nhận lãi suất huy động USD có thời điểm hơn 6%/năm ở các ngân hàng thương mại thì làm sao chỉ trong hơn ba năm NHNN có thể chuyển từ quan hệ vay mượn sang mua bán ngoại tệ đối với cả nền kinh tế? Cùng đó, FCD đang chiếm 20% của M2 và dù muốn hay không, chúng ta đang chấp nhận đồng USD tham gia vào tổng phương tiện thanh toán cũng như sự ảnh hưởng mạnh mẽ của chúng đến các quy luật cung -cầu về vốn.
Sự bất cập từ hệ thống văn bản đến thực thi cùng những yếu tố không mong muốn nhưng buộc phải chấp nhận như nói trên, cho thấy việc chống đô-la hóa chưa có một phương án tổng thể, dài hơi để có thể huy động toàn bộ sức mạnh của cả hệ thống chính trị vào cuộc và tiến xa là tạo sự đồng thuận nơi người dân.
Giải quyết tình trạng đô-la hóa phải bắt đầu từ gốc, yếu tố tiên quyết là phải ổn định kinh tế vĩ mô và ổn định giá trị đồng nội tệ. Bởi, khi thâm hụt thương mại còn cao thì nhu cầu ngoại tệ thanh toán còn lớn; khi tỷ lệ lạm phát còn cao, làm giá trị thực của VND giảm sút, thì niềm tin vào giá trị đồng nội tệ còn sụt giảm, tạo điều kiện cho tình trạng đô-la hóa gia tăng.
Ông Lê Ðức Thúy, Chủ tịch Ủy ban Giám sát Tài chính quốc gia cho rằng: 'Phải tạo niềm tin vào VND, người dân mới từ bỏ sử dụng các đồng tiền khác. Ðây là con đường duy nhất'.
Mới đây, Bộ Kế hoạch và Ðầu tư đề xuất năm nhóm giải pháp xem xét triển khai trong thời gian tới.
Thứ nhất, cần thực hiện các biện pháp vĩ mô để tăng dự trữ USD; chủ động trong điều hành tỷ giá, tránh tăng tỷ giá quá mạnh gây kích thích tâm lý dự trữ USD; thực hiện đa dạng hóa ngoại tệ, tránh phụ thuộc vào USD; tiến tới mua bán ngoại tệ theo nhu cầu của người dân, sớm có chủ trương bán ngoại tệ cho người dân có nhu cầu chính đáng như du học, chữa bệnh, đi công tác...
Thứ hai, điều chỉnh cơ cấu sản xuất theo hướng tránh lệ thuộc vào nguồn nhập khẩu, nhất là nguyên liệu đầu vào để hạn chế nhu cầu USD.
Thứ ba, nâng cao chất lượng dịch vụ của các tổ chức tín dụng, mở rộng thêm các tiện ích gắn với việc giao dịch bằng tiền VND như dịch vụ thẻ, điểm thanh toán, cho vay tiêu dùng.
Thứ tư, có giải pháp thu hút triệt để ngoại tệ từ các doanh nghiệp, cá nhân, người Việt Nam ở nước ngoài khi mang ngoại tệ vào Việt Nam như mở thêm nhiều điểm thu đổi ngoại tệ tại các sân bay, cửa khẩu, khuyến khích tăng tỷ lệ quy đổi sang tiền VND với số lượng USD lớn.
Thứ năm, sửa đổi các văn bản và quản lý chặt chẽ việc niêm yết hàng hóa trong nước bằng VND, chẳng hạn ban hành một pháp lệnh.
Cũng về vấn đề ngoại tệ, nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng, trong bối cảnh thị trường tự do ngừng giao dịch như hiện nay, cần có sự chỉ đạo kịp thời đối với các tổ chức tín dụng để khắc phục tình trạng 'găm giữ' ngoại tệ, gây khó khăn cho doanh nghiệp và người dân. Mặt khác, đây là thời điểm cần rà soát lại lượng ngoại tệ trong các tổ chức tín dụng và trong dân cư để có sự kiểm soát chặt chẽ, phòng ngừa và ngăn chặn kịp thời tình trạng ngoại tệ chảy ra ngoài quốc gia.
