Hạn chế và bất cập
Luật Quản lý giá 2012 quy định cụ thể danh mục hàng hóa, dịch vụ bình ổn giá. Tuy nhiên, do thiếu cơ sở có tính pháp lý cao quy định về căn cứ, tiêu chí và thẩm quyền xác định hàng hóa dịch vụ thiết yếu, quan trọng hay độc quyền nên các ngành, các cấp, các địa phương "đua nhau" bình ổn giá theo kiểu "thượng vàng hạ cám" mà không quan tâm đến mục đích, đối tượng và hiệu quả thật sự của những chương trình và biện pháp bình ổn giá đó. Nhìn chung, các biện pháp bình ổn giá tương đối đầy đủ và phù hợp với thông lệ quốc tế cũng như bản chất của các biện pháp Nhà nước can thiệp vào giá cả, song trong điều hành thực tế lại gặp phải không ít hạn chế và bất cập. Ðó là các biện pháp can thiệp vào cung - cầu hàng hóa thường chậm trễ và mang nặng tính hành chính trong khi ít chú ý đến các quy luật thị trường nên nặng về biện pháp chỉ đạo tăng cung giảm cầu. Vì vậy nhiều biện pháp can thiệp vào cung - cầu hiệu quả không cao. Ðiều hành xuất, nhập khẩu cũng thiếu linh hoạt, chưa "ăn khớp" với quy luật thị trường nên không ít trường hợp can thiệp để bình ổn giá chưa thấy hiệu quả thì tác động "bóp nghẹt" sản xuất trong nước gây thiệt hại cho nền kinh tế chung đã xảy ra.
Trên thực tế, Việt Nam vẫn chưa xây dựng được kho dự trữ chiến lược mà chỉ có hệ thống dự trữ quốc gia, song vai trò của hệ thống này trong việc can thiệp vào giá cả còn hạn chế. Một mặt do quy mô dự trữ hạn chế, mặt khác do cơ chế quản lý dự trữ quốc gia chưa thật sự hiệu quả. Nguyên nhân đó chính là tình trạng thông tin thiếu chính xác, công tác kiểm tra, giám sát sử dụng dự trữ quốc gia còn hạn chế, nên hệ thống này chỉ đóng vai trò cứu tế là chính chứ chưa có vai trò can thiệp vào giá cả thật sự. Ngoài ra, biện pháp kiểm soát hàng hóa tồn kho và kiểm soát các yếu tố hình thành giá cả còn mang tính hành chính, hình thức và chưa thoát khỏi tư duy kiểm tra, kiểm soát. Nhất là không ít trường hợp cơ quan chức năng chưa nắm được chính xác số liệu tồn kho. Thí dụ, trường hợp tồn kho gạo giữa năm 2008 làm cho công tác điều hành ổn định được thị trường và giá cả gạo gặp khó khăn. Biện pháp kiểm soát các yếu tố hình thành giá đi cùng với yêu cầu đăng ký giá, kê khai giá đã tỏ ra thất bại trong trường hợp cố gắng can thiệp vào bình ổn giá cả của sữa, gas, thuốc chữa bệnh... do không phù hợp với thị trường cạnh tranh tương đối hoàn hảo của những hàng hóa này vừa không giúp kiểm soát được yếu tố độc quyền đặc trưng và hệ thống phân phối của những hàng hóa.
Vấn đề của sự bất ổn trên thị trường sữa, gas, thuốc chữa bệnh... ở Việt Nam là do sự mất tác dụng của quy luật giá trị và quy luật cạnh tranh, chỉ còn lại quy luật cung - cầu. Ðến lượt quy luật cung - cầu lại chịu ảnh hưởng của yếu tố tâm lý, bất cập trong hệ thống phân phối và thiếu chủ động trong nguồn cung, trong khi thiếu công cụ hữu hiệu để chống chuyển giá. Có thể nói, biện pháp kiểm soát yếu tố giá, đăng ký giá, kê khai giá không phải là "thuốc chữa cho căn bệnh" trầm kha này.
Nguyên tắc và linh hoạt
Quy định giá tối đa, tối thiểu và khung giá được áp dụng phổ biến đối với những hàng hóa dịch vụ do khu vực kinh tế nhà nước cung cấp là chủ yếu, nhất là đối với hàng hóa dịch vụ độc quyền hoặc có vị thế thống lĩnh thị trường như điện, nước sinh hoạt, xăng, dầu, than, vận tải hàng không... Song do chưa vận dụng phù hợp với quy luật thị trường nên hoặc giá cả quá thấp dẫn đến thua lỗ, "lỗ giả lãi thật" và giá cả luôn "kịch trần", thậm chí "phá trần" hay "phá khung". Thí dụ như biện pháp trợ giá nông sản được áp dụng cho sản xuất lúa, gạo nhưng lại không trợ giá trực tiếp cho người bán là nông dân mà lại trợ giá thông qua quy định giá sàn với nguyên tắc bảo đảm cho người nông dân có lãi ít nhất 30% và doanh nghiệp vay với lãi suất hỗ trợ để thu mua lúa với giá sàn cho nông dân... Ngoài ra, lợi ích thật sự của biện pháp trợ giá nông sản này phần lớn rơi vào các doanh nghiệp trong khi người nông dân không được hưởng lợi nhiều. Từ đó hiệu quả can thiệp vào giá cả của biện pháp trợ giá nông sản còn hạn chế.
Luật Quản lý giá quy định các loại tài sản, hàng hóa, dịch vụ do Nhà nước định giá nhưng vấn đề lớn nhất trong định giá của Nhà nước là chưa rõ căn cứ định giá cần được hiểu và áp dụng vào thực tế như thế nào? Ðịnh giá là hành động chủ quan chịu tác động của các yếu tố khách quan nên nếu không đánh giá đầy đủ các yếu tố khách quan, trước hết là đánh giá tác động của các quy luật thị trường và kiểm soát được các yếu tố chủ quan thuộc về bộ máy, con người thì Nhà nước vẫn không thể khắc phục được tình trạng trớ trêu là thường "mua đắt bán rẻ".
Trên cơ sở sự can thiệp của Nhà nước vào giá cả là tất yếu, nhưng phải là sự can thiệp có nguyên tắc, trong đó nguyên tắc quan trọng là tôn trọng các quy luật thị trường, nhất là giảm dần các biện pháp can thiệp trực tiếp, hành chính, mệnh lệnh, và thay vào đó là các biện pháp linh hoạt can thiệp gián tiếp, cân đối cung - cầu, và kiểm soát độc quyền, hạn chế cạnh tranh không lành mạnh. Ðặc biệt, can thiệp bằng các công cụ kinh tế vĩ mô trong bối cảnh ranh giới giữa các thị trường hàng hóa dịch vụ đang bị xóa nhòa từ thị trường theo địa phương, theo loại hàng hóa dịch vụ đến thị trường khu vực và toàn cầu. Tuy nhiên, sự can thiệp của Nhà nước vào giá cả không thể thoát khỏi khả năng quản lý nhà nước trong thực tế, và không thể vượt quá nguồn lực thật sự của Nhà nước, cả nguồn lực vật chất, tài chính tiền tệ lẫn nguồn lực con người, tổ chức bộ máy và nguồn lực quản lý.
* Bộ trưởng Tài chính Vương Ðình Huệ: Nếu làm tốt hơn công tác dự báo, dự đoán thì việc điều hành giá cả sẽ giúp giảm tổng mức tăng CPI cũng như mức tăng ở từng tháng đều đặn hơn. Bởi trước đó, CPI tháng 7 và 8-2012 âm, nhưng đến tháng 9-2012 lại tăng cao tới 2,2%. Ngoài ra, để công tác dự báo chính xác cần sự phối hợp điều hành "nhịp nhàng" giữa các bộ, ngành, cũng như giữa T.Ư với địa phương.
* Việc triển khai chương trình bình ổn giá của T.Ư và địa phương chưa đạt yêu cầu, do vẫn chưa rõ thế nào là bình ổn và bình ổn để làm gì? Phải chăng bình ổn là để giá không biến động quá mức hay là "bình thường hóa" mức giá bất thường để công nhận "mặt bằng giá mới"? Câu hỏi đặt ra: Căn cứ và tiêu chí xác định bình ổn hay không bình ổn là gì? Vấn đề bình ổn giá thuộc kinh tế vĩ mô hay kinh tế vi mô?...
