Nhà toán học có hạng
Giêm Xi-mon sinh năm 1938 tại Bruc-lin (ngоại ô Bô-txơn, Mỹ) trong một gia đình Do Thái, mới ba tuổi đã nêu những thắc mắc khá… bác học, ví dụ: tại sao xăng trong bình chứa ở xe lại hết được, nếu như đem chia đôi toàn bộ lượng xăng rất nhiều lần thì lần nào cũng có chút gì đó còn lại chứ? Ý tưởng ấy về sau đã đưa ông vào toán học và khám phá ra “nghịch lý phân đôi” nổi tiếng.
Nhận bằng cử nhân tại Học viện Công nghệ Ma-xa-chu-xet (MIT, 1958), rồi đến Bơ-ke-lơ (Đại học Ca-li-phoóc-ni-a) chỉ hai năm đã xong bằng tiến sĩ, Xi-mon khiến thày hướng dẫn cũng phải kinh ngạc. Nhà toán học 23 tuổi quyết định gắn bó với công việc giảng dạy và nghiên cứu - đầu tiên tại MIT, sau đó tại Ha-vớt. Khi đã lập gia đình, phải kiếm thêm tiền, từ năm 1964 ông nhận giải toán cho Viện Phân tích Quốc phòng và bẻ khóa mật mã cho Cục An ninh Quốc gia. Nhưng…
Năm 1965, mới 29 tuổi, thấy trên tờ New York Times Magazine có bài của tướng Măc-xoen Tay-lo - Viện trưởng Viện Phân tích Quốc phòng - ủng hộ Tổng thống Giôn-xơn mở chiến dịch ném bom Việt Nam, ông liền đăng bài phản pháo - tại chính tạp chí đó - và nhấn mạnh “Mỹ phải tiếp cận vấn đề Việt Nam hết sức thận trọng”, thế là bị đuổi việc.
Tài năng không bị thất nghiệp lâu: ông được mời ngay về khoa Toán Đại học Xtô-ni Bruc và từ 1968 ra tay đổi mới đội hình giảng viên “già lão”, chiêu mộ những ngôi sao đang lên. Năm 1974, cùng với nhà toán học Mỹ gốc Hoa Trần Tỉnh Thân (1911-2004), ông tạo nên lý thuyết Trần-Xi-mon, xây dựng cụ thể một dạng vi phân đặc biệt, tạo đột phá lớn trong lý thuyết trường lượng tử ba chiều. Năm 1976, ông nhận Ve-blen, giải danh giá nhất của Hội Toán học Mỹ trong môn hình học. Sự nghiệp toán học của Giêm Xi-mon còn được tiếp tục: 2007 - đăng bài báo viết chung với Đen-nit Xun-li-van trong một tạp chí; 2013 – chuyên đề về những lĩnh vực thuộc chuyên môn của Xi-mon được bốn nhà toán học uy tín của Mỹ giảng giải nhân kỷ niệm 75 năm ngày sinh của ông; 2014 - thuyết trình tại Đại hội Toán học thế giới (Xơ-un, Hàn Quốc). Nhưng sự nghiệp kinh doanh của ông mới thật lẫy lừng.
Nhà đầu tư thông thái
Sau vụ dùng 500 USD tiền mừng cưới mua chứng khoán và bị thua sạch (năm 1958), Giêm Xi-mon nghiên cứu ứng dụng những thuật toán quản lý vô cùng phức tạp vào thị trường chứng khoán. Từ đầu thập niên 1960, ông cùng nhóm bạn dồn tiền tiết kiệm vào xưởng sản xuất sơn bóng đồ gỗ, đến năm 1974, đã có 600.000 đầu tư vào thị trường hàng hóa tương lai: đường. Hợp đồng mua bán tăng vọt, họ chỉ mất bảy năm đã có sáu triệu bỏ túi, nên thành lập được hãng đầu tư Monemetrics - tiền thân của Renaissance - thực hiện ý tưởng sử dụng những mô hình toán học vào kinh doanh tiền tệ. Mô hình đó do Lê-ô-nac Bao-mơ, một cựu đồng nghiệp ở Viện Phân tích Quốc phòng tìm ra, rồi được phát triển bởi Giêm Ơc-xơ, cựu đồng nghiệp khác ở Đại học Xtô-ni Bruc, để ứng dụng vào kinh doanh bất cứ mặt hàng nào, từ lúa mạch đến dầu thô. Các mô hình được hoàn chỉnh, ông lần lượt sáng lập Renaissance Technologies (1982), Renaissance Institutional Equities Fund (RIEF, 2005) đầu tư vào những hãng có niêm yết bằng mật mã trên thị trường chứng khoán, năm 2007 đạt mức kỷ lục 30 tỷ đô-la. Ông còn thành lập một quỹ nữa - Renaissance Institutional Futures Fund (RIFF) - đầu tư vào các nguyên liệu tương lai.
Nhưng thành công nhất vẫn là quỹ do ông cùng Ơc-xơ lập năm 1988, đặt tên là Medallion để lưu danh những tấm huy chương hai người đã giành được qua các cuộc thi toán học: trong 10 năm đầu tiên đạt tỷ lệ thu hồi vốn tới... 2.478,6%, riêng năm 2014 đã mang lại 1,1 tỷ đô-la; đến cuối năm 2000, với bộ máy gồm 148 người, bình quân tỷ lệ thu lời mỗi năm là 43,6%. Trong suốt lịch sử của mình, hãng này chỉ bị mất tiền có mỗi một lần (-0,5%, quý I năm 1999), trách nào mà giới truyền thông phong Xi-mon là “vua phân tích số lượng”. Năm 2010, ông rời chức Tổng giám đốc Renaissance Technologies, nhưng vẫn tiếp tục hưởng lợi tức của quỹ, nhờ đó sở hữu tài sản 14 tỷ đô-la, theо Forbes. Sau giai đoạn khủng hoảng nặng nề, thông qua Medallion ông đã sở hữu 3,3 triệu cổ tức của BlackBerry với tổng trị giá 35,9 triệu đô-la, theo công bố tháng 2-2015 của Ủy ban tín phiếu và chứng khoán Mỹ (SEC).
Bí quyết nằm… trong đầu
Với các nhà vật lý học, Xi-mon là một huyền thoại sống. Học thuyết Trần-Xi-mon được coi là một trong những yếu tố quan trọng nhất của lý thuyết dây, dùng để đồng nhất hạt và các lực cơ bản. Môn toán học phức tạp mà ông dùng để giải mã có thể lý giải những mô hình trong thế giới tài chính. Là đồng tác giả một thuật toán dùng để phân tích sinh học, thống kê… nhưng ông mới là người đầu tiên đưa nó vào ứng dụng thành công trong kinh doanh tiền tệ. Hệ thống kinh doanh của ông không thông qua các nhà môi giới mà chỉ thông qua các thuật toán cơ bản. Ông cũng là người có triết lý riêng trong tuyển chọn nhân sự: tránh xa “dân tài chính, môi giới” từng làm việc cho một ngân hàng đầu tư truyền thống hoặc các quỹ đầu tư khác, chỉ mời đến làm việc tại hãng của mình những nhà toán học, nhà vật lý, thiên văn học, tin học từ nhiều nước như Nhật Bản, Cu-ba... Những người này phát minh ra phần mềm cho phép dự báo các thay đổi trên thị trường, tránh được “yếu tố con người” khi chơi chứng khoán. Trong khoảng 200 nhân viên đang làm việc cho Xi-mon, trên một phần ba có bằng tiến sĩ.
Giêm Xi-mon được Forbes xếp hạng giàu thứ 55 tại Mỹ, tổng tài sản cá nhân ước tính khoảng 14 tỷ đô-la, được Time phong là tỷ phú thông thái nhất thế giới 2006 và cũng là nhà từ thiện hào phóng. Hiện sống cùng vợ con tại Man-hat-tân và Long I-xlend, Niu Oóc, ông và vợ thành lập Quỹ Paul Simons bảo trợ những nghiên cứu trong lĩnh vực vật lý học, y học, đặc biệt là toán học, nổi bật là quỹ "Math for America", góp mỗi năm 15.000 USD để trả thêm lương cho khoảng 800 giáo viên dạy toán và khoa học thuộc các trường công lập ở Niu Oóc. Các quỹ của ông đã chi hơn một tỷ đô-la để hỗ trợ cho các khoa học cơ bản, cho nghiên cứu về bệnh tự kỷ mà một người con của ông mắc phải và còn dự kiến dành thêm 130 triệu đô-la trong các năm tới.
… cũng là nhà toán học có hạng.
