"Bất lợi không đứng yên chờ"
Tính từ hiệp định thương mại tự do (FTA) đầu tiên mà Việt Nam tham gia (Hiệp định Ưu đãi thuế quan có hiệu lực chung cho Khu vực mậu dịch tự do ASEAN - CEPT/AFTA, nay là ATIGA) cho tới nay, Việt Nam đã và đang tham gia 17 FTA. Theo thống kê của Bộ Công thương, ở tất cả các thị trường Việt Nam có FTA đều ghi nhận tăng trưởng xuất khẩu vượt trội, năm sau cao hơn năm trước.
Năm 2022 là năm đầu tiên tất cả 15 FTA đã ký có hiệu lực thực thi. Hơn 60 thị trường đã ký FTA với Việt Nam đang là địa chỉ xuất khẩu lớn, chiếm gần hai phần ba kim ngạch xuất khẩu của cả nước. Không chỉ tạo nên một khu vực thị trường xuất khẩu rộng lớn, được tạo thuận lợi về thương mại, ý nghĩa lớn của việc tham gia FTA là các ngành hàng còn thu được lợi ích vì được ưu đãi thuế quan. Năm 2022, tổng kim ngạch xuất khẩu sử dụng các loại chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) ưu đãi theo FTA đạt 78,3 tỷ USD, chiếm hơn 33,6% trong tổng kim ngạch xuất khẩu gần 233 tỷ USD của Việt Nam sang các thị trường ký kết FTA.
Việc tham gia các FTA góp phần mở rộng thị trường xuất khẩu, củng cố thị trường truyền thống, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp Việt Nam có cơ hội tham gia các thị trường tiềm năng trên thế giới. Song, việc thực thi các FTA cũng đang cho thấy nhiều hạn chế. Về tăng trưởng xuất khẩu đi các thị trường FTA, chưa có sự vượt trội so một số thị trường chưa có FTA. Tỷ lệ sử dụng ưu đãi thuế quan FTA đang có xu hướng giảm (từ mức kỷ lục 39,7% năm 2018, giảm dần xuống mức 32,7% năm 2021, mới cải thiện chút ít với mức 33,6% năm 2022) và diễn tiến không ổn định với từng hiệp định. Theo TS Nguyễn Thị Thu Trang - Giám đốc Trung tâm WTO và Hội nhập (Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - VCCI), điều này cho thấy, các doanh nghiệp dường như chưa có chiến lược ổn định cho việc tận dụng ưu đãi.
Khảo sát năm 2022 của VCCI cũng cho biết, trong số các doanh nghiệp từng ít nhất được hưởng ưu đãi thuế quan với một lô hàng, có tới hơn 34% số doanh nghiệp cho biết là nhờ hàng hóa, quy trình sản xuất của họ may mắn đã đáp ứng các quy tắc xuất xứ FTA mà không phải là do chủ động chuyển đổi để đáp ứng các điều kiện về xuất xứ này.
Dẫn một vài kết quả khảo sát để thấy rằng, dù được xác định là đòn bẩy quan trọng thúc đẩy tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, nhưng thật sự chúng ta chưa chuẩn bị đầy đủ năng lực nhằm tận dụng được các lợi ích từ FTA. "Chưa tận dụng được các lợi ích, không đồng nghĩa với việc các bất lợi sẽ đứng yên chờ chúng ta, mà ngược lại. Nhìn thấy đầu tiên đó là, việc cắt giảm thuế nhập khẩu theo lộ trình cam kết dẫn đến các hàng hóa sản xuất trong nước chịu sự cạnh tranh mạnh mẽ từ hàng hóa nhập khẩu. Hay như, việc siết chặt các vấn đề về môi trường, khí hậu, chuyển đổi xanh, phát triển bền vững sẽ tác động lớn đến xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam trong thời gian tới, gia tăng hàng rào về mặt kỹ thuật và hành chính đối với cả các mặt hàng từ nông nghiệp đến công nghiệp", GS, TSKH Nguyễn Mại - Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Đầu tư nước ngoài (VAFIE) nhấn mạnh.
Nâng cao năng lực dự báo
Nắm chắc diễn biến tình hình trong nước, quốc tế; nâng cao năng lực phân tích, dự báo là một trong những nội dung luôn được đề cập và nhấn mạnh trong nhiều văn bản, chỉ đạo của lãnh đạo Đảng, Nhà nước ta về phương hướng, nhiệm vụ phát triển kinh tế, đặc biệt liên quan đến hoạt động xuất-nhập khẩu.
Tại cuộc họp của Ban Chỉ đạo liên ngành hội nhập quốc tế về kinh tế vào ngày 10/7 vừa qua, Phó Thủ tướng Chính phủ Trần Hồng Hà yêu cầu Ban và các bộ, ngành, cơ quan chú trọng công tác đánh giá, tổng kết, rút kinh nghiệm và nâng cao hơn nữa công tác nghiên cứu, dự báo, cảnh báo sớm về các vấn đề mới của hội nhập kinh tế quốc tế; tập trung và tăng cường nắm bắt kịp thời chính sách của các nước đối tác,…
Riêng đối với Bộ Công thương, Phó Thủ tướng yêu cầu Bộ chủ trì, phối hợp các bộ, ngành và cơ quan đại diện thương mại Việt Nam ở nước ngoài tiếp tục tổ chức theo dõi sát biến động của kinh tế thế giới và trong nước, chủ động đánh giá tác động đối với sản xuất, xuất-nhập khẩu của Việt Nam để kịp thời có sự điều chỉnh, ứng phó phù hợp; tăng cường công tác thông tin dự báo tình hình thị trường trong nước và thế giới, chính sách, quy định mới của các thị trường để giúp doanh nghiệp có phản ứng kịp thời.
Trước đó, tại Nghị quyết số 93/NQ-CP, ngày 5/7/2023 của Chính phủ về nâng cao hiệu quả hội nhập kinh tế quốc tế, thúc đẩy phát triển kinh tế nhanh và bền vững giai đoạn 2023-2030, Chính phủ nhận định: Trong giai đoạn tới, tình hình trong nước, khu vực và thế giới được dự báo sẽ có nhiều biến động với những diễn biến phức tạp, khó lường. Tranh chấp thương mại giữa các nền kinh tế lớn có xu hướng tăng lên. Xung đột nổi lên tại một số quốc gia, khu vực. Bên cạnh đó, hậu quả của đại dịch Covid-19 tiếp tục gây cản trở đối với dòng chảy thương mại, đầu tư quốc tế và làm "đứt gãy" các chuỗi cung ứng toàn cầu, ảnh hưởng tiêu cực tới kinh tế của từng quốc gia, khu vực và thế giới trong những năm tới. Nhu cầu tiêu dùng thế giới vẫn yếu và khó dự báo,… Từ nhận định này, Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành liên quan thực hiện nhiều giải pháp; đặc biệt là đẩy mạnh công tác nghiên cứu, dự báo chiến lược về các xu thế thương mại, kinh tế quốc tế, sự điều chỉnh chính sách của các đối tác lớn, để kịp thời tham mưu Chính phủ nhằm đưa ra chính sách ứng phó kịp thời, hiệu quả, thúc đẩy tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam, thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội đã đề ra.
