1. Theo quốc lộ 1A tới Khu du lịch sinh thái vườn chim Thung Nham, xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư, Ninh Bình. Nơi đây từ người già cho đến trẻ nhỏ đều biết về cây đa và đền Gối Đại. Trước đây, Thung Nham vốn là vùng rừng núi hoang vu, có nhiều loài chim cò bay về làm tổ. Một người thợ chèo đò ở Thung Nham hồ hởi kể về cây đa và chỉ đường tận tình cho chúng tôi.
Cách chừng nửa cây số chúng tôi đã nhìn thấy một cây đa sừng sững cao khoảng 30 m với rất nhiều bộ rễ cắm xuống đất. Bên cạnh là một quả đồi nhỏ và có đền thờ. Thấy chúng tôi tò mò, một người chèo đò là ông Nguyễn Văn Sinh ở Thung Nham chủ động bắt chuyện: “Các cậu muốn tìm hiểu gì về cây đa di chuyển hay muốn tham quan đảo cò ở đây thì cứ hỏi tôi. Tôi là dân ở đây, chuyên chèo đò đón khách, yên tâm không có chặt chém hay lừa gạt gì, chúng tôi là những người nông dân bình thường thôi”.
Ông Sinh kể, cây đa đứng sừng sững giữa núi rừng Thung Nham, suốt bao năm qua đã bốn lần di chuyển quanh ngôi đền Gối Đại thờ Thắng Đại Vương, một vị tướng tài dưới triều đại nhà Đinh (nay đền cổ là miếu nhỏ thờ Thắng Đại Vương). Theo truyền thuyết sau khi dẹp loạn 12 sứ quân, phò tá vua Đinh Tiên Hoàng lên ngôi, ông lui về vùng đất này trấn giữ cửa phía tây trong tứ trấn Hoa Lư xưa. Sau khi ông thác, vua Đinh đã cho lập đền thờ ông ngay dưới gốc đa này.
2. Chúng tôi quan sát thấy thân chính đầu tiên của cây đa nằm tại khu vực đền Gối Đại ngày nay. Thân thứ hai của cây đa chỉ còn là thân gỗ mục, thân thứ ba cũng có dấu hiệu mục nát theo thời gian. Hiện, thân chính của cây đa là thân thứ tư, nằm tại vị trí gần thân thứ nhất, tức là bộ rễ của cây đa đã di chuyển được một vòng quanh đền Gối Đại. “Mỗi bước di chuyển của cây đa kéo dài khoảng 300 năm và cách nhau chừng 10 - 15 m. Suốt nghìn năm qua, cây đa chỉ di chuyển chung quanh đền Gối Đại, cây đa tượng trưng cho sự trung thành của vị tướng tài ba với vua Đinh Tiên Hoàng trong công cuộc thống nhất bờ cõi”, ông Sinh hồ hởi kể.
Trải qua bao thăng trầm lịch sử và biến cố thời gian, ngôi đền cổ vẫn giữ nguyên những giá trị linh thiêng. Hằng năm, nhân dân địa phương và nhiều du khách thập phương đã đến chiêm bái. Hiện, ngôi đền vẫn còn giữ lại hai bát hương bằng đá xanh nguyên khối, là hai cổ vật duy nhất được tìm thấy trên mảnh đất này.
Đến nay, cây đa đã di chuyển được bốn bước, sau ba bước đầu di chuyển đến mặt hồ thì bước thứ tư cây đa lại quay ngược trở về nơi ngôi miếu thờ. Dựa vào những lần di chuyển mà các nhà khoa học xác định, cây đa có niên đại hơn nghìn năm, thuộc vào những cây đa lâu đời nhất trên đất nước Việt Nam còn sống tươi tốt. Trải qua nghìn năm, dưới tác động của thiên nhiên, gió bão, cây đa vẫn sừng sững và “cựa” mình quanh ngôi đền Gối Đại với sức sống diệu kỳ. Ước vọng của người dân Thung Nham là mong cây sống mãi với thời gian, tỏa bóng mát như một điểm tựa tinh thần, là niềm tự hào của người dân nơi đây.
