Nơi giữ rừng thì an yên
Hè đã qua, các tỉnh miền trung đang đối diện mùa mưa bão bất thường, khó dự đoán. Ông Trần Văn Thức, 73 tuổi, bán hàng ăn tại đèo Eo Chim, huyện Tây Trà (Quảng Ngãi), lắc đầu cho hay: “Rừng mất, mưa, nước đổ như thác xói lở tùm lum. Rừng quan trọng nhưng phải là rừng tự nhiên, không phải là rừng keo”.
Rừng và dự án trồng rừng không những được các cấp cũng như người dân quan tâm mà còn được nhiều tổ chức nước ngoài để ý, tài trợ. Như Dự án trồng và khôi phục rừng KfW6 được triển khai tại bốn tỉnh Quảng Nam (4.900 ha), Quảng Ngãi (3.800 ha), Bình Định (8.000 ha), Phú Yên (108 ha) từ năm 2006 đến năm 2014 với tổng kinh phí 12,3 triệu euro. Trong đó, Đức tài trợ 9,715 triệu euro, vốn đối ứng của Việt Nam là 2,598 triệu euro.
Từ dự án phục hồi rừng này, sau nhiều năm đã cho kết quả thảm thực vật thường xanh dài rộng, trong đó có những cây bản địa được trồng xen. Ngoài ra, gốc cây rừng trước đây bị chặt hạ, nhờ khôi phục rừng, gốc cây cũng bật chồi vươn lên tạo ra nhiều tầng thực vật trong rừng.
Nói về những cánh rừng đã được khôi phục, ông Lương Minh Thắng, 54 tuổi, giáo viên tại thị xã Sông Cầu (Phú Yên) cho hay: “Mỗi lần đi công tác qua những cánh rừng này, tôi có suy nghĩ rằng, trước hết là nhẹ nhõm, mát mắt vì sau nhiều năm giữ rừng, cây tự nhiên đang mọc, đang vươn lên, rừng sẽ vạm vỡ”.
Kết quả chăm sóc rừng trồng, khoanh nuôi tái sinh và mô hình quản lý rừng cộng đồng đã đạt kết quả tốt tại ba địa bàn Hoài Nhơn, Hoài An và Tây Sơn. Người dân đã phát huy quyền làm chủ và tự quản lý hiệu quả hơn. Ông Huỳnh Văn Ngọc, 61 tuổi, trú huyện Tây Sơn, cho hay: “Tôi có 6 ha rừng được tài trợ trồng và khoanh nuôi rồi được giao quản lý, hiện tại gia đình tôi nuôi ong, nuôi gà dưới tán lá rừng và nuôi dê nhốt chuồng bằng cách cắt tỉa lá rừng về cho dê ăn”.
Thu nhập từ rừng không phải chuyện trồng cây keo hoặc cưa hạ cây lấy củi, lấy gỗ mà dựa vào rừng để tính một tương lai dài hơn, nhiều nông dân nhờ rừng mà chăn nuôi đem lại thu nhập ổn định. Và có thể, đây cũng là ý tưởng của nhà tài trợ, người dân sẽ có công ăn việc làm, tìm được kế sinh nhai dưới mảnh rừng của mình.
Theo tổng kết về việc giao rừng KfW6 Bình Định, với diện tích 2.572 ha, cùng mô hình tại thôn Định Bình Nam (Hoài Đức, Hoài Nhơn), thôn Phú Mỹ (Tây Thuận, Tây Sơn) và Hòa Thuận, Tiên Thuận (Tây Phú, Tây Sơn), người dân tham gia dự án bảo vệ rừng có hiệu quả, tăng đa dạng sinh học và phòng hộ đầu nguồn. Nhờ đó, người dân có thu nhập ổn định dưới tán lá rừng.
Mất rừng sạt lở triền miên
Nhưng những cánh rừng KfW6 lại không có được một cái kết ngọt ngào như kỳ vọng của các nhà tài trợ. Năm 2014, tiền tài trợ cho dân giữ rừng đã kết thúc. Thời gian sau, xuất hiện tâm lý “đôi co” trong suy nghĩ của người dân, rằng còn tiền tài trợ thì còn rừng, hết tiền tài trợ phá rừng trồng keo. Đến năm 2017, hơn 3.000 hộ thuộc 11 xã của ba huyện Nông Sơn, Hiệp Đức và Đại Lộc (Quảng Nam) cắt tỉa cây keo xen cây sao đen, thầu đâu vì keo đã đến kỳ thu hoạch, nhưng lại làm theo cách cắt trụi, thu hoạch và đốt để trồng lứa keo mới.
Chuyện không riêng Quảng Nam mà Quảng Ngãi cũng vậy. Ví như tại xã Phổ Cường (thị xã Đức Phổ) có 300 ha rừng KfW6, đến năm 2015 đã phá 200 ha. Cùng năm đó, nhiều cây trồng lâu năm như lim, sao đen… đường kính đạt 20 cm cũng bị cưa hạ, phát trắng để trồng keo. Diện tích rừng KfW6 tại các xã Phổ Cường, Phổ Châu, Phổ Khánh và phường Phổ Thạnh thuộc thị xã Đức Phổ đã bị phá đi quá nửa.
Về việc trồng keo, liệu có dễ làm, dễ ăn không? Xin nêu ra các con số theo thời gian: cơn bão số 9 (10/2020) khiến gần 100.000 ha keo ba năm tuổi bị bẻ gãy. Tháng 4/2023, hơn 8,167 ha keo từ 1 đến 3 tuổi tại Trà Bồng, Sơn Hà, Ba Tơ, Nghĩa Hành (Quảng Ngãi) chết rụi do một loại nấm làm thối rễ.
Bàn nhiều về keo như trên để thấy, chòm rừng cây cổ thụ trên non cao cũng đứng trước nguy cơ một mai keo sẽ thế chỗ. Và câu hỏi, vì sao Bình Định vẫn giữ được 8.000 ha rừng KfW6 xanh tốt. Ngược lại, Quảng Nam, Quảng Ngãi thì không? Hình như, chính quyền cùng bà con được giao đất, giao rừng không hề định hướng sinh kế dưới tán lá rừng có tính bền vững, mà họ vội vàng hủy hoại chỉ vì lý do, ý nghĩ ngắn hạn: trồng keo.
