Bài toán kết nối việc làm
Theo số liệu từ Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, trong tháng 2/2026, toàn thành phố tiếp nhận 2.402 hồ sơ đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp, giảm mạnh so tháng trước và cùng kỳ năm 2025. Trong thời gian ngắn, Trung tâm đã tư vấn hỗ trợ việc làm cho hơn 52 nghìn lượt lao động. Thông qua các sàn giao dịch việc làm, người lao động có thể tiếp cận trực tiếp với doanh nghiệp, tìm hiểu nhu cầu tuyển dụng, từ đó rút ngắn thời gian thất nghiệp. Công tác giải quyết chế độ cũng được thực hiện nhanh chóng. Hơn 3.100 trường hợp đã được ra quyết định hưởng trợ cấp với tổng số tiền hơn 132 tỷ đồng, góp phần giúp người lao động ổn định cuộc sống trong giai đoạn chuyển tiếp. Những con số này phần nào phản ánh tín hiệu phục hồi của thị trường lao động sau giai đoạn khó khăn.
Tuy nhiên, sự sụt giảm số hồ sơ đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp chưa phản ánh đầy đủ thực trạng thất nghiệp. Theo Trung tâm, một bộ phận người lao động sau khi mất việc không lựa chọn hưởng BHTN, mà chuyển sang làm việc tự do, buôn bán nhỏ hoặc lao động thời vụ. Mặt trái của nó làm gia tăng số lao động khu vực phi chính thức, giảm hiệu quả bao phủ của chính sách an sinh.
Thể chế BHTN ngày càng hoàn thiện và có lợi hơn cho người lao động. Từ đầu năm 2026, nhiều chính sách mới về BHTN chính thức có hiệu lực, đáng chú ý là Luật Việc làm 2025 và Nghị định 374/2025/NĐ-CP. Một thay đổi trực tiếp với người lao động là thời gian chờ hưởng trợ cấp được rút ngắn xuống còn 11 ngày từ khi nộp đủ hồ sơ, thay vì 16 ngày như trước. Mức hưởng trợ cấp vẫn duy trì ở mức 60% tiền lương bình quân của 6 tháng liền kề trước khi thất nghiệp, bảo đảm tính ổn định. Tuy nhiên, khi mức lương tối thiểu vùng tăng từ năm 2026 (vùng 1 lên 5,31 triệu đồng/tháng), mức trần hưởng trợ cấp cũng được điều chỉnh tương ứng, tạo lợi ích rõ rệt hơn cho người lao động.
Đáng chú ý, chính sách hỗ trợ đào tạo nghề không chỉ dừng ở việc chi trả học phí (tối đa khoảng 9 triệu đồng/khóa), mà còn bổ sung hỗ trợ tiền ăn (khoảng 30 nghìn đến 50 nghìn đồng/ngày học thực tế), qua đó giảm bớt gánh nặng sinh hoạt, tạo điều kiện để người lao động yên tâm tham gia đào tạo. Đây được xem là bước tiến nhằm khuyến khích người lao động tham gia nâng cao kỹ năng, thay vì chỉ nhận trợ cấp. Ngoài ra, chính sách cũng có điểm mới mang tính khuyến khích doanh nghiệp, như giảm mức đóng BHTN xuống 0% trong thời gian nhất định đối với doanh nghiệp tuyển dụng người khuyết tật, góp phần thúc đẩy việc làm cho nhóm yếu thế.
Chưa mở cánh cửa đào tạo nghề
Dù chính sách đã tăng độ bao phủ, nhưng thực tế lại cho thấy một nghịch lý đáng lo ngại: Số người hưởng BHTN lớn, nhưng số người tham gia học nghề lại rất thấp. Theo thống kê, năm 2025, Hà Nội có hơn 71 nghìn người hưởng trợ cấp thất nghiệp, nhưng chỉ có 974 người đăng ký học nghề. Hai tháng đầu năm 2026, con số này là 145 người trên gần 7.000 người hưởng trợ cấp (chỉ chiếm chưa đến 2%). Một điểm đáng lưu ý là sự mất cân đối trong phân bổ nguồn lực. Tỷ trọng chi cho học nghề chỉ chiếm dưới 0,5% tổng chi BHTN, cho thấy chính sách vẫn thiên về “chi trả” hơn là “đầu tư”.
Thực tế, nhiều người lao động vẫn có xu hướng “chờ hết trợ cấp rồi mới tính tiếp”, thay vì tận dụng thời gian này để học nghề, nâng cao kỹ năng. Và như vậy, trợ cấp thất nghiệp đang bị sử dụng theo cách ngắn hạn hơn rất nhiều so mục tiêu ban đầu.
Trường hợp anh Nguyễn Văn Thái, làm việc tại một doanh nghiệp điện tử thuộc Khu công nghiệp Đông Anh là một thí dụ. Anh thuộc diện cắt giảm nhân sự do thiếu đơn hàng nên đã làm thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp tại Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội với mức hơn 5 triệu đồng/tháng trong 3 tháng. Trong thời gian này, anh nhiều lần được tư vấn học nghề. Nhưng hết lần này đến lần khác, anh đều tìm lý do trì hoãn: Khi thì bận tìm việc, khi thì lớp học xa, khi lại cho rằng “chưa cần thiết”. Đến khi khoản trợ cấp kết thúc, anh vẫn chưa tham gia bất kỳ khóa đào tạo nào và tiếp tục loay hoay tìm việc.
Hay trường hợp của chị Mai Thị Lan, sau khi mất việc tại một công ty may mặc, chị làm thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp tại Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, với mức hơn 4,5 triệu đồng/tháng. Tuy nhiên, do chồng thu nhập bấp bênh, hai con còn nhỏ, tiền thuê trọ và sinh hoạt tại thành phố lớn, khoản trợ cấp lại không đủ trang trải nên chị buộc phải đi làm phục vụ quán ăn chỉ sau ít ngày nhận trợ cấp. Dù được tư vấn học nghề, chị vẫn từ chối: “Biết học là tốt, nhưng giờ tôi cần có thu nhập để nuôi con”. Hết thời gian hưởng trợ cấp, chị vẫn làm công việc tạm bợ, chưa có điều kiện học nghề hay quay lại lĩnh vực cũ.
Ông Nguyễn Duy Cường, Phó Cục trưởng Tiền lương và Bảo hiểm xã hội (Bộ Nội vụ) đánh giá: “Thực tế hiện nay cho thấy, một bộ phận người lao động vẫn có tâm lý “né” học nghề khi hưởng trợ cấp thất nghiệp. Họ coi khoản trợ cấp như một nguồn hỗ trợ tạm thời để trang trải cuộc sống, nhưng lại chưa nhìn nhận đầy đủ vai trò của đào tạo nghề trong việc quay trở lại thị trường lao động một cách bền vững”.
Cần tăng cường tư vấn cá nhân hóa ngay từ khi người lao động làm thủ tục hưởng trợ cấp, đồng thời gắn chặt đào tạo nghề với nhu cầu tuyển dụng thực tế của doanh nghiệp. Khi người lao động thấy rõ học nghề giúp họ có việc làm nhanh hơn, thu nhập tốt hơn, họ sẽ chủ động tham gia thay vì né tránh như hiện nay, ông Nguyễn Duy Cường đề xuất.
Theo ông Cường, nguyên nhân không chỉ ở người lao động mà cần đánh giá lại chính hệ thống đào tạo. Công tác tư vấn, kết nối đào tạo nghề ở một số nơi chưa thật sự sát nhu cầu; nội dung, thời gian đào tạo chưa đủ linh hoạt để phù hợp với hoàn cảnh của người lao động thất nghiệp. Còn bà Vũ Thị Thanh Liễu, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội cho rằng, nhiều chương trình đào tạo chưa gắn với nhu cầu doanh nghiệp, thiếu cam kết đầu ra khiến người học thiếu niềm tin. Bên cạnh đó, thời gian đào tạo dù đã được rút ngắn (2,5-3 tháng), nhưng vẫn là một “rào cản” đối với những người cần thu nhập ngay. Mức hỗ trợ học nghề, dù đã nâng lên tối đa là 9 triệu đồng/khóa học (dài hạn) trong khi nhiều ngành nghề có khả năng tìm việc cao thì chi phí thực tế cao hơn (thí dụ khóa học nấu ăn chuyên nghiệp từ 10-30 triệu đồng/tháng, trang điểm chuyên nghiệp từ 30-50 triệu đồng, spa từ 10-50 triệu đồng…) nên nhiều người lao động vẫn còn chần chừ với học nghề mới.
TS Lê Đăng Doanh, chuyên gia kinh tế, nhận định: “Hiện tượng người lao động không mặn mà với học nghề khi hưởng BHTN phản ánh một khoảng trống trong thiết kế và thực thi chính sách. Trợ cấp thất nghiệp về bản chất chỉ là giải pháp ngắn hạn, nhưng nếu không gắn chặt với yêu cầu nâng cao kỹ năng, thì dễ tạo ra tâm lý ỷ lại".
Theo TS Doanh, trong bối cảnh thị trường lao động đang chuyển dịch nhanh, đặc biệt dưới tác động của chuyển đổi số và tự động hóa, việc không tham gia đào tạo lại sẽ khiến người lao động tụt lại phía sau, khó tìm được việc làm bền vững. Do đó, cần nghiên cứu các cơ chế khuyến khích hoặc ràng buộc mạnh mẽ hơn, chẳng hạn gắn điều kiện hưởng trợ cấp với việc tham gia đào tạo nghề phù hợp, đồng thời nâng cao chất lượng đào tạo để người lao động thấy “học là có lợi” chứ không phải là nghĩa vụ mang tính hình thức.
Theo bà Vũ Thị Thanh Liễu, để thay đổi tình trạng này, trước hết cần làm cho đào tạo nghề trở nên “đáng học” hơn, hiệu quả hơn bằng việc bảo đảm đầu ra việc làm. Chương trình đào tạo cần gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, thậm chí có cam kết tuyển dụng sau đào tạo. Bên cạnh đó, cần đa dạng hóa hình thức đào tạo, từ trực tiếp đến trực tuyến, từ học toàn thời gian đến vừa học vừa làm, để phù hợp hơn với hoàn cảnh của người lao động.
