Tiền lương chưa theo kịp nhu cầu cuộc sống
Với nhiều công nhân, tiền lương hằng tháng được phân chia cho những khoản chi thiết yếu như ăn uống, thuê nhà, điện nước, đi lại, chăm sóc con cái và hỗ trợ gia đình. Chỉ cần phát sinh chi phí khám, chữa bệnh hoặc con vào năm học mới, kế hoạch chi tiêu vốn đã chặt chẽ có thể bị đảo lộn. Trong hoàn cảnh đó, tăng ca trở thành cách bù đắp thu nhập, còn tiết kiệm vẫn là mục tiêu khó thực hiện.
Đơn cử, trường hợp chị Lê Thu Hà đã có 4 năm làm việc tại Khu công nghiệp Đông Anh (Hà Nội) với mức lương cơ bản khoảng 5,8 triệu đồng/tháng. Nếu làm thêm giờ, cộng các khoản phụ cấp, thu nhập của chị có thể đạt 15-16 triệu đồng; nhưng vào những tháng ít việc làm thêm, số tiền chị nhận được chỉ khoảng 8 triệu đồng.
Với những công nhân như chị Hà, tiền thuê nhà, điện nước và chi phí đi lại là những khoản khó cắt giảm. Người có con nhỏ còn phải lo tiền học, tiền ăn và người trông nom. Trong khi đó, thu nhập từ làm thêm giờ phụ thuộc vào đơn hàng và kế hoạch sản xuất của doanh nghiệp. Những tháng nhiều việc, tiền lương có thể tăng; khi sản xuất giảm tốc, khoản tiền nhận được cũng giảm theo.
Theo ông Ngọ Duy Hiểu, Phó Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, phụ thuộc quá nhiều vào tăng ca không phải giải pháp bền vững. Người lao động có thể cải thiện thu nhập trước mắt nhưng phải đánh đổi thời gian nghỉ ngơi, chăm sóc gia đình và phục hồi sức khỏe. Nếu tiền lương cơ bản chưa đáp ứng nhu cầu thiết yếu, họ khó có điều kiện học nghề, nâng cao trình độ để cải thiện cơ hội việc làm.
Áp lực thu nhập còn ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Theo khảo sát của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, 55,5% người lao động được hỏi cho biết tiền lương chỉ đáp ứng một phần nhu cầu chi cho con cái đi học; 46,1% cho biết thu nhập chỉ đủ mua một số loại thuốc cơ bản, trong khi 2,9% hoàn toàn không đủ tiền mua thuốc và khám, chữa bệnh.
Những khó khăn này cho thấy tiền lương liên quan trực tiếp đến chất lượng sống và khả năng bảo đảm an sinh. Khi phần lớn tiền lương dành cho chi tiêu trước mắt, người lao động khó tích lũy để ứng phó với rủi ro sức khỏe, thất nghiệp hoặc chuẩn bị cho tuổi già.
Ở khu vực công, yêu cầu cải thiện thu nhập cũng được đặt ra trong quá trình đổi mới tổ chức bộ máy và nâng cao chất lượng phục vụ. Ngày 9/3/2026, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho biết mức lương cơ sở đã tăng khoảng 58% qua các lần điều chỉnh, nhưng vẫn thấp so với yêu cầu thực tiễn và mức sống của người lao động. Điều đó cho thấy việc tăng lương cần đi cùng đổi mới cơ chế trả lương, sử dụng và đánh giá nhân lực.
Cải cách từ yêu cầu thực tiễn
Ngày 21/10/2026, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho biết Chính phủ đang xây dựng đề án để báo cáo Bộ Chính trị, dự kiến trình Ban Chấp hành Trung ương tại Hội nghị Trung ương 5 xem xét ban hành nghị quyết mới về chính sách tiền lương và bảo hiểm xã hội, thay thế Nghị quyết số 27-NQ/TW và Nghị quyết số 28-NQ/TW ban hành năm 2018.
Việc xây dựng nghị quyết mới cho thấy yêu cầu tiếp tục rà soát những bất cập sau quá trình thực hiện chính sách tiền lương và bảo hiểm xã hội. Tuy nhiên, đây vẫn là quá trình chuẩn bị, xây dựng đề án; các nội dung cụ thể cần chờ quyết định của cấp có thẩm quyền.
Nghị quyết số 27-NQ/TW đã xác định định hướng cải cách tiền lương, trong đó có xây dựng hệ thống bảng lương mới gắn với vị trí việc làm, chức danh và chức vụ lãnh đạo. Những điều chỉnh về mức lương thời gian qua góp phần cải thiện thu nhập, nhưng các vấn đề về tương quan tiền lương, phương thức trả lương và đánh giá hiệu quả công việc vẫn cần tiếp tục được giải quyết.
Từ góc độ an sinh xã hội, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng mức lương danh nghĩa mà còn phải cải thiện thu nhập thực tế. Một mức tăng lương sẽ khó tạo chuyển biến rõ rệt nếu chi phí sinh hoạt tăng nhanh hoặc người lao động vẫn phải làm thêm mới đủ trang trải. Vì vậy, khi xây dựng chính sách, cần quan tâm đến khả năng đáp ứng nhu cầu thiết yếu, tích lũy và bảo đảm cuộc sống của người hưởng lương.
Đối với khu vực doanh nghiệp, lương tối thiểu là công cụ quan trọng bảo vệ người lao động có thu nhập thấp. Ngày 16/7/2026, Hội đồng Tiền lương quốc gia thống nhất phương án tăng lương tối thiểu vùng bình quân 7,8% từ ngày 1/1/2027 để trình Chính phủ xem xét. Theo phương án này, mức lương tối thiểu tháng tại vùng I dự kiến tăng 5,7 triệu đồng; vùng II lên 5,08 triệu đồng; vùng III lên 4,45 triệu đồng và vùng IV lên 4,04 triệu đồng.
Việc điều chỉnh lương tối thiểu có ý nghĩa trực tiếp đối với nhóm lao động hưởng lương thấp. Tuy nhiên, mức lương tối thiểu không nên trở thành mức thu nhập phổ biến kéo dài, bất kể người lao động đã tích lũy thêm kinh nghiệm, nâng cao kỹ năng hay đảm nhận trách nhiệm lớn hơn. Thu nhập cần phản ánh được trình độ, năng lực và đóng góp của người lao động.
Gắn tiền lương với năng suất và an sinh lâu dài
Đối với khu vực công, cải cách theo vị trí việc làm hướng tới xây dựng cơ chế trả lương phù hợp hơn với yêu cầu chuyên môn, trách nhiệm và kết quả công việc. Muốn thực hiện được, theo ông Nguyễn Tiến Dĩnh, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ, trước hết phải xác định rõ nhiệm vụ, yêu cầu năng lực và kết quả đầu ra của từng vị trí; đồng thời xây dựng tiêu chí đánh giá minh bạch, phù hợp đặc thù từng lĩnh vực.
Việc trả lương theo kết quả không có nghĩa chỉ căn cứ vào số lượng sản phẩm hoặc hồ sơ hoàn thành. Với giáo viên, bác sĩ hay người làm công tác phục vụ cộng đồng, chất lượng công việc còn thể hiện ở trách nhiệm nghề nghiệp và hiệu quả phục vụ. Nếu đánh giá thiếu khách quan, cơ chế mới có thể không đạt được mục tiêu công bằng và tạo động lực.
Trong khu vực doanh nghiệp, PGS, TS Đinh Trọng Thịnh, chuyên gia kinh tế thuộc Học viện Tài chính cho rằng, cải thiện tiền lương cần gắn với nâng cao năng suất, chất lượng việc làm và cơ hội phát triển nghề nghiệp. Doanh nghiệp có thể đầu tư công nghệ, cải tiến quy trình, đào tạo lao động và tổ chức sản xuất hiệu quả hơn để tạo dư địa tăng thu nhập. Người lao động được nâng cao kỹ năng cũng có điều kiện đảm nhận công việc có giá trị cao hơn, cải thiện thu nhập và khả năng thương lượng.
Quan trọng hơn, cần giảm tình trạng thu nhập phụ thuộc quá lớn vào tăng ca. Khi tiền lương cơ bản được cải thiện, người lao động có thêm điều kiện nghỉ ngơi, chăm sóc gia đình và học tập nâng cao trình độ. Doanh nghiệp cũng có cơ hội ổn định nhân lực, giảm chi phí tuyển dụng lại và nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh.
Tiền lương còn liên quan trực tiếp đến việc tham gia bảo hiểm xã hội và khả năng bảo đảm cuộc sống khi người lao động ốm đau, mất việc hoặc hết tuổi lao động. Vì vậy, việc xây dựng nghị quyết mới về tiền lương và bảo hiểm xã hội cần được xem xét đồng bộ, tránh chỉ cải thiện thu nhập trước mắt mà chưa quan tâm đầy đủ đến quyền lợi lâu dài.
Tại cuộc làm việc với Bộ Nội vụ ngày 22/9/2026, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà yêu cầu đánh giá toàn diện quá trình thực hiện các nghị quyết, tính toán chính sách tiền lương và bảo hiểm xã hội trong tổng thể, chú trọng khả năng cân đối quỹ và tính bền vững.
Đối với người lao động, điều này có nghĩa thu nhập hôm nay cần đi cùng sự bảo đảm khi gặp rủi ro. Việc đóng bảo hiểm xã hội đầy đủ, mở rộng diện bao phủ và tạo điều kiện để lao động chưa có việc làm ổn định tham gia hệ thống an sinh cần được đặt song song với cải cách tiền lương.
Mặt khác, tăng lương phải đi cùng nguồn lực thực hiện. Việc điều chỉnh thu nhập cần tính đến tăng trưởng kinh tế, năng suất lao động, khả năng cân đối ngân sách và sức chi trả của doanh nghiệp. Nếu tiền lương tăng nhưng giá cả hàng hóa, dịch vụ cũng tăng tương ứng, lợi ích thực tế của người hưởng lương sẽ bị thu hẹp.
Theo kế hoạch được công bố, đề án cải cách chính sách tiền lương và bảo hiểm xã hội dự kiến được hoàn thiện trong tháng 1/2027, trình Bộ Chính trị, Ban Bí thư vào tháng 2/2027 và trình Ban Chấp hành Trung ương tại Hội nghị Trung ương 5 vào tháng 3/2027.
