Đây là hướng tiếp cận mới, nhằm phát hiện và bồi dưỡng năng lực học sinh trên nền tảng lĩnh vực rộng hơn. Tuy nhiên, cùng với kỳ vọng là những băn khoăn về cách thức và thời điểm triển khai. Đằng sau câu chuyện trường chuyên là một vấn đề lớn hơn, làm thế nào để đổi mới chính sách thật sự tạo ra chuyển biến?
Theo dự thảo thay thế Thông tư số 05/2023/TT-BGDĐT, các trường chuyên sẽ không còn tổ chức lớp theo từng môn học như hiện nay. Học sinh được tuyển chọn vào ba khối, sau đó có thể lựa chọn môn học chuyên sâu. Cách làm này có ưu điểm là mở rộng nền tảng kiến thức, khuyến khích tư duy liên môn và hạn chế tình trạng học lệch từ sớm. Nhưng một học sinh đã dành nhiều năm bồi dưỡng năng lực Toán học, Ngữ văn hay Vật lý sẽ phải chuẩn bị thế nào? Một gia đình đã đầu tư thời gian, công sức cho con em theo đuổi môn học sở trường sẽ ứng xử ra sao trước những yêu cầu mới? Những băn khoăn đó cần được giải đáp bằng một lộ trình thỏa đáng. Quyền lợi học sinh không thể trở thành chi phí cho sự thay đổi.
Tuyển sinh theo lĩnh vực rộng hơn có thể giúp phát hiện những tiềm năng chưa bộc lộ qua một môn học riêng lẻ. Nhưng nếu thiết kế chưa hợp lý, phương thức mới cũng có thể tạo ra lợi thế không đồng đều giữa các nhóm thí sinh. Thậm chí những học sinh đặc biệt xuất sắc ở một môn học có thể bị bỏ sót. Đại diện Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng cho biết, không đặt mục tiêu phải áp dụng bằng được từ năm học 2027-2028 nếu việc triển khai có nguy cơ gây xáo trộn, ảnh hưởng quyền lợi học sinh. Đây là cách tiếp cận cần thiết. Chính sách tốt không chỉ cần đúng về định hướng mà còn phải đúng về thời điểm.
Trong quá trình đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông, Nghị quyết số 686/NQ-UBTVQH15 ngày 18/9/2023 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã chỉ ra nhiều hạn chế trong tổ chức thực hiện. Theo kết quả giám sát, có 12 văn bản chậm tiến độ, chương trình giáo dục phổ thông mới được ban hành chậm 30 tháng và 18 nội dung được giao hướng dẫn nhưng chưa có văn bản hướng dẫn. Những con số này cho thấy khoảng cách giữa chủ trương và năng lực tổ chức thực hiện vẫn là vấn đề đáng quan tâm.
Việc lựa chọn sách giáo khoa cũng là một thí dụ. Theo thông tin do Bộ công bố trước đây, trong gần 5 năm xã hội hóa biên soạn sách giáo khoa, đã có ba lần thay đổi quy định về lựa chọn sách. Mỗi lần điều chỉnh có thể nhằm tháo gỡ bất cập nhưng cũng đặt nhà trường và giáo viên trước yêu cầu mới. Khi chính sách liên tục được điều chỉnh, nguồn lực dành cho việc thích ứng có thể lấn át thời gian và công sức dành cho nhiệm vụ chuyên môn.
Trong một đời sống biến động nhanh chóng, đổi mới là yêu cầu không thể né tránh. Khoa học, công nghệ phát triển, thị trường lao động thay đổi, những năng lực cần thiết cho thế hệ trẻ cũng không ngừng mở rộng. Giáo dục càng không thể đứng ngoài. Nhưng đổi mới không có nghĩa là liên tục thay đổi để chứng minh sự năng động.
Một chính sách tốt phải giải quyết được vấn đề thực tiễn, tạo ra giá trị mới và có khả năng đứng vững trong quá trình thực hiện. Muốn vậy, chất lượng hoạch định phải được nâng lên ngay từ khâu xây dựng chính sách. Đánh giá tác động cần tính đến điều kiện thực tế, năng lực thực thi và quyền lợi của những đối tượng chịu ảnh hưởng. Với những thay đổi lớn, cần có giai đoạn thử nghiệm phù hợp, tổng kết thực chất, lắng nghe ý kiến từ cơ sở và quy định rõ cơ chế chuyển tiếp. Sau khi ban hành, chính sách cũng cần có khoảng thời gian đủ ổn định để kiểm nghiệm và phát huy hiệu quả.
Đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với những mục tiêu và đòi hỏi cao hơn. Điều đó càng cần những quyết sách có tầm nhìn, có tính kế thừa và được thực hiện đến nơi đến chốn. Không nên lấy số lượng chính sách mới làm thước đo cho tốc độ đổi mới. Thước đo cuối cùng phải là những chuyển biến thực chất trong đời sống và niềm tin của người dân.