Vẽ cây cầu từ ký ức và hiện thực
Sinh tại Bắc Ninh, là con trai nhà văn Kim Lân, Thành Chương gắn bó với Hà Nội từ rất sớm. Gia đình ông từng sống ở xóm Hạ Hồi, không xa cầu Long Biên là mấy. Hiện nay, họa sĩ sống tại khu vực Mipec Long Biên; hằng ngày, chỉ cần bước xuống khỏi cổng chung cư là ông đã có thể nhìn thấy cây cầu. Vì thế, khi vẽ “Hà Nội có cầu Long Biên”, Thành Chương vẽ cây cầu bằng cả những gì đã lưu giữ trong ký ức và những gì vẫn đang hiện diện trước mắt ông mỗi ngày.
Có lúc ông tự hỏi: “Nếu không có cầu Long Biên không biết Hà Nội sẽ như thế nào nhỉ?”. Rồi trong đầu lại ngân lên câu “Hà Nội có cầu Long Biên…”. Từ những nghĩ suy ấy, ông bắt tay vào vẽ một loạt tranh sơn mài khổ lớn, phần lớn có kích thước 120 x 180 cm. Không ai đặt hàng, cũng không phải một đề tài được chuẩn bị để đáp ứng một cuộc triển lãm, Thành Chương tự mình bước vào một mạch sáng tác mới, như một sự thôi thúc từ bên trong.
Cầu Long Biên vốn đã quá quen thuộc trong nhiếp ảnh, hội họa và văn chương. Nhưng Thành Chương không tìm cách vẽ cây cầu theo lối tả thực. Ông giữ lại những dấu hiệu làm nên “căn cước thị giác” của cầu Long Biên: Những nhịp thép, những thanh chéo tạo thành các ô tam giác, đường ngang kéo dài qua không gian, rồi từ đó biến đổi tỷ lệ, màu sắc, hình khối và bố cục. Có bức, cây cầu hiện lên khá rõ; có bức, nó trở thành những mảng hình học; có khi, những đường thép dường như tan vào màu sắc và ánh sáng…
Một cây cầu vừa quen vừa lạ
Điều đáng chú ý nằm ở sự chuyển hóa ngôn ngữ đồ họa sang chất liệu sơn mài. Họa sĩ Vi Kiến Thành nhận xét Thành Chương vốn là một trong những họa sĩ đồ họa hàng đầu của Việt Nam, vì vậy khi đưa ngôn ngữ đồ họa vào sơn mài, tác phẩm tạo được hiệu ứng vừa hiện đại, đương đại, vừa gần gũi với công chúng. Ông gọi phong cách của Thành Chương là “dân gian đương đại”, sự kết hợp giữa những yếu tố nghệ thuật, văn hóa truyền thống Việt Nam với tinh thần hiện đại của mỹ thuật thế giới.
Trong loạt tranh cầu Long Biên, cây cầu vì thế vừa quen vừa lạ. Những nhịp thép đặc trưng vẫn là điểm tựa để người xem nhận ra cây cầu, nhưng chúng được đặt trong những không gian luôn biến đổi bởi màu sắc và hình khối. Có khi cầu Long Biên giống một dải thép vắt ngang nền trời; có khi những nhịp cầu chỉ còn được gợi lên bằng các tam giác, hình vuông, hình thang; có khi hình ảnh cây cầu gần như tan vào nền tranh, chỉ còn lại một nhịp điệu thị giác.
Đó cũng là nơi ký ức và hiện thực gặp nhau trong tranh Thành Chương. Cây cầu ông từng chơi đùa dưới gầm khi còn nhỏ vẫn ở đó, nhưng giờ đây ông nhìn nó từ một căn hộ gần cầu, nhìn mỗi ngày trong những thay đổi của ánh sáng, thời tiết và nhịp sống. Cây cầu của tuổi thơ và cây cầu của hiện tại vì thế cùng tồn tại trong một bộ tranh. Có lẽ đây là lý do khiến những tác phẩm ấy không đơn thuần là những bức tranh về một công trình kiến trúc, mà trở thành câu chuyện về một mối gắn bó kéo dài gần trọn đời người.
