Từ những trang viết đến một “bức tranh toàn cảnh”
Cuốn “Bạn văn của tuổi thơ” vừa được chuyển từ nhà in về, nhà văn Lê Phương Liên không giữ niềm vui ấy cho riêng mình. Bà cẩn thận mang những cuốn sách đầu tiên đi tặng bạn bè, đồng nghiệp, những người đã đồng hành với mình trên con đường văn chương. Có người từng góp ý cho bản thảo, có người nhiều lần động viên bà hoàn thành cuốn sách, cũng có người từng "hối" bà viết từng bài báo, từng chân dung văn học nhiều năm trước.
Được NXB Hội Nhà văn ấn hành trong Chương trình xuất bản sách do Nhà nước đặt hàng, “Bạn văn của tuổi thơ” không chỉ tập hợp các bài tiểu luận, phê bình, chân dung văn học, mà còn cho thấy nỗ lực của Lê Phương Liên trong việc phác dựng một bức tranh khá toàn diện về văn học thiếu nhi Việt Nam từ thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI. Điều làm nên giá trị riêng của cuốn sách chính là điểm nhìn của người trong cuộc. Bà vừa là nhà văn, vừa là biên tập viên nhiều năm ở NXB Kim Đồng, từng đảm nhiệm cương vị Trưởng ban Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam. Công việc ấy giúp bà có cơ hội gặp gỡ, làm việc với nhiều thế hệ nhà văn viết cho thiếu nhi, từ những tên tuổi như Tô Hoài, Đoàn Giỏi, Vũ Tú Nam, Phong Thu, Trần Hoài Dương... đến lớp tác giả đương đại: Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Thuần, Nguyễn Thụy Anh... Những quan sát, trải nghiệm ấy được chắt lọc thành những trang viết vừa có tính tư liệu, vừa mang hơi ấm của kỷ niệm, ký ức.
Điều khiến tôi ấn tượng hơn cả là lựa chọn của bà khi tham gia Chương trình xuất bản sách do Nhà nước đặt hàng. Nhiều nhà văn chọn in lại các tác phẩm của mình, điều đó hoàn toàn hợp lý. Còn Lê Phương Liên lại nghĩ khác. “Tôi cũng có thể in tuyển tập sáng tác. Những cuốn “Những tia nắng đầu tiên”, “Khi mùa xuân đến”, “Hoa dại”, “Cây đa ngàn tuổi và ba đứa trẻ” hay các tiểu thuyết “Khúc hát hạnh phúc”, “Ký ức ánh sáng”... nếu gom lại đều thành những tập sách dày. Nhưng sách của tôi đã được các nhà xuất bản in, tái bản nhiều lần, có mặt ở thư viện, có tác phẩm còn được đưa vào sách giáo khoa. Tôi thấy mình đã may mắn rồi. Trong khi đó, tôi lại ấp ủ từ lâu một cuốn sách về văn học thiếu nhi Việt Nam. Thế nên tôi quyết định dành cơ hội ấy cho “Bạn văn của tuổi thơ”, bà chậm rãi kể.
Điều nhà văn Lê Phương Liên yên tâm nhất sau khi hoàn thành cuốn sách là mình đã dựng được bức tranh toàn cảnh văn học thiếu nhi Việt Nam. Phần tư liệu bà dựa vào các công trình nghiên cứu của những người đi trước, còn phần còn lại là gần 50 năm trải nghiệm của chính mình. “Tôi chỉ mong các thế hệ sau, khi nghiên cứu văn học thiếu nhi, sẽ có thêm một nguồn tư liệu để tham khảo và từ đó tiếp tục bổ sung, hoàn thiện”, nhà văn bày tỏ.
Một người dành cơ hội xuất bản hiếm có không để nói nhiều hơn về mình, mà để kể về đồng nghiệp, về những người đã góp phần làm nên diện mạo văn học thiếu nhi Việt Nam, có lẽ cũng là một cách tri ân rất đẹp đối với nghề.
Một đời không rời trẻ thơ
Tôi gặp nhà văn Lê Phương Liên nhiều lần. Lần nào gặp gỡ và trò chuyện cũng nhận được ở bà sự hồn hậu, ấm áp. Sự ấm áp ấy tôi cũng gặp trong những trang văn của bà, những con chữ đã bền bỉ gieo xuống khu vườn văn học thiếu nhi suốt hơn nửa thế kỷ.
Bà hiện sống trong một căn hộ chung cư ở Hà Nội. Nhưng bước vào không gian ấy, cảm giác đầu tiên không phải là sự hiện đại, mà là những đồ vật cũ kỹ được gìn giữ cẩn thận: Bộ bàn ghế cũ, chiếc bàn cũ, giá sách cũ... Bà bảo, chuyển nhà đã gần chục năm nhưng không nỡ bỏ đi những món đồ ấy, bởi mỗi đồ vật đều mang theo một phần ký ức. Trên chiếc giá sách đã ngả màu thời gian vẫn còn bản in đầu tiên của “Những tia nắng đầu tiên" xuất bản năm 1971 - cuốn sách mở đầu cho hành trình văn chương của bà.
Lê Phương Liên sinh năm 1951, lớn lên ở khu phố cổ Hà Nội. Thuở nhỏ, bà yêu văn chương, từng đoạt giải học sinh giỏi văn toàn miền bắc. Thế nhưng con đường đầu tiên bà chọn lại là học khoa Toán - Lý của Trường cao đẳng Sư phạm Hà Nội. Chính trong những năm còn là giáo sinh, được người anh họ là nhà văn Tô Hải Vân động viên, bà bắt đầu tập viết và gửi bản thảo đến NXB Kim Đồng.
“Cảm giác khi biết bản thảo đầu tiên được nhận in đến bây giờ tôi vẫn nhớ. Hồi ấy vui lắm, không biết diễn tả thế nào. Đang học năm thứ hai thì NXB Kim Đồng gợi ý viết truyện vừa “Những tia nắng đầu tiên”. Mùa hè năm 1970, tôi được giới thiệu đi trại sáng tác của Bộ Giáo dục và viết xong bản thảo ở đó. Cũng trong năm ấy, tôi viết truyện ngắn “Câu hỏi trẻ thơ” chỉ trong một ngày để dự cuộc thi viết về thầy giáo và nhà trường. Truyện được giải. Giải thưởng đầu tiên ấy cho tôi thêm niềm tin để đi tiếp con đường rất dài về sau”, nhà văn Lê Phương Liên kể.
Sau khi tốt nghiệp, cô giáo trẻ Lê Phương Liên có chín năm đứng lớp tại Trường cấp II Yên Sở. Nhưng tình yêu văn chương ngày một lớn. Bà rời bục giảng để về NXB Kim Đồng làm biên tập viên, vừa tổ chức bản thảo, vừa tiếp tục viết.
Ít người để ý rằng, bên cạnh sáng tác văn học, Lê Phương Liên còn dành nhiều tâm sức cho việc đưa lịch sử và văn hóa dân tộc đến với bạn đọc nhỏ tuổi. Bà là tác giả nhiều cuốn trong bộ "Truyện tranh lịch sử Việt Nam" của NXB Kim Đồng, viết về Trần Nhân Tông, Lê Thánh Tông, Bùi Thị Xuân và nhiều nhân vật lịch sử khác. Từ năm 2011, bà biên soạn bộ "Chú Tễu kể chuyện các ngày Tết Việt Nam" với các cuốn "Tết Nguyên đán", "Tết Trung thu", "Tết Bánh trôi bánh chay và Tết Thanh minh", "Tết Đoan Ngọ", "Tết Vu Lan". Đến nay, cả hai bộ sách đều được tái bản nhiều lần, góp phần đưa lịch sử, phong tục và văn hóa truyền thống đến với trẻ em bằng những câu chuyện gần gũi, dễ tiếp nhận.
Nếu chỉ nhìn vào gia tài sáng tác, Lê Phương Liên đã có một vị trí riêng trong văn học thiếu nhi Việt Nam với những tác phẩm như “Những tia nắng đầu tiên”, "Khi mùa xuân đến”, “Hoa dại”, “Cuộc phiêu lưu của chú Rối Tễu”, “Khúc hát hạnh phúc”, “Ký ức ánh sáng”... Mỗi cuốn sách đều mang vẻ dung dị, trong trẻo, nhưng phía sau những câu chuyện nhỏ luôn thấp thoáng tình yêu thương dành cho trẻ em và niềm tin vào những điều tốt đẹp.
Khi nói về nghề viết, bà tâm sự: "Từ thuở ấu thơ cho đến lúc trưởng thành, lẽ sống của tôi là tình yêu thương con người, nhất là những người bé bỏng như trẻ em. Viết cho trẻ em không khó ở kỹ thuật mà khó ở sự chân thật của tình cảm. Người viết phải thật sự yêu trẻ em, phải rung động trước những niềm vui, nỗi buồn rất nhỏ của các em thì mới có thể viết được. Nếu chỉ coi đó là một đề tài thì khó có thể đi đường dài”.
Ở tuổi ngoài 70, Lê Phương Liên vẫn đều đặn dự những buổi giao lưu với học sinh, tham gia chấm giải thưởng văn học thiếu nhi, làm giám khảo cuộc thi viết thư UPU, trò chuyện với giáo viên, phụ huynh về văn hóa đọc. Ít năm trước, bà còn hoàn thành tiểu thuyết dã sử “Nữ sĩ thời gió bụi” viết về Hồng Hà nữ sĩ Đoàn Thị Điểm, một thử sức mới sau nhiều thập niên gắn bó với văn học thiếu nhi.
Khi tặng tôi cuốn “Bạn văn của tuổi thơ” nhà văn Lê Phương Liên khẽ khàng: “Đọc xong nếu thấy chỗ nào cần góp ý thì cứ nói với tôi nhé”. Ở tuổi mà nhiều người chọn nhìn lại những gì đã qua, Lê Phương Liên vẫn giữ sự háo hức của một người vừa hoàn thành cuốn sách đầu tiên. Có lẽ, chính sự khiêm nhường và niềm say mê ấy đã giúp bà bền bỉ đi cùng trẻ thơ suốt hơn nửa thế kỷ. Và hôm nay, trên con đường dài ấy, bà vẫn tiếp tục lặng lẽ vun đắp cho văn học thiếu nhi, không chỉ bằng những trang sáng tác mới mà còn bằng việc lưu giữ ký ức của những người đã làm nên một miền văn chương trong trẻo của nhiều thế hệ bạn đọc.
