Khối lượng chất thải xây dựng khổng lồ
Hà Nội hiện triển khai đồng loạt nhiều dự án hạ tầng lớn như vành đai, cầu vượt sông Hồng, đường sắt đô thị, cải tạo đô thị và giải phóng mặt bằng. Hoạt động này kéo theo lượng lớn đất, đá, bê-tông, gạch và nhựa đường từ phá dỡ và thi công.
Số liệu từ Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết, khi nhiều dự án đồng loạt triển khai, có thời điểm lượng chất thải xây dựng phát sinh có thể lên tới khoảng 10 nghìn tấn/ngày, trong khi năng lực xử lý hiện chỉ khoảng 1.670 tấn/ngày.
Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở thiếu công suất xử lý. Tại Pháp Vân-Cầu Giẽ, trong giai đoạn từ tháng 5/2020 đến hết năm 2024, khu tái chế tại khu vực 6,5 ha này đã tiếp nhận hơn 3,33 triệu m³, tương đương gần 4 triệu tấn chất thải xây dựng. Trong số đó, gần 1 triệu m³ gạch, vữa, đá, cát, sỏi vụn, vật liệu hỗn hợp và bê-tông nhựa được nghiền để cung cấp cho san nền, san lấp và làm cấp phối, khoảng 1,5 triệu m³ đất đào được phân loại để sử dụng cho trồng cây, hoàn nguyên và san lấp phù hợp.
Như vậy, một phần đáng kể “chất thải” thực chất vẫn có thể trở thành vật liệu cho những công trình khác. Vấn đề của Hà Nội không đơn thuần là tìm thêm nơi chứa phế thải, mà là tổ chức được một chuỗi từ phân loại tại công trường - thu gom - vận chuyển - xử lý - tiêu thụ vật liệu tái chế.
GS, TS Nguyễn Hoàng Giang, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Xây dựng Hà Nội cho rằng, Hà Nội cần chuyển từ cách quản lý chất thải sang quản lý dòng vật liệu xây dựng theo vòng đời công trình, coi chất thải sau phá dỡ là nguồn tài nguyên thứ cấp. Theo ông, công nghệ hiện nay đã có thể đáp ứng việc tái chế, nhưng để vận hành hiệu quả cần đồng bộ từ quy hoạch trạm trung chuyển, trung tâm tái chế đến quy định về phân loại, vận chuyển, tiêu chuẩn, định mức và đơn giá cho vật liệu sau tái chế.
Đây cũng là lý do câu chuyện chất thải xây dựng cần được nhìn như một vấn đề của hạ tầng đô thị, thay vì chỉ là vấn đề môi trường ở cuối chuỗi. Khi Hà Nội tiếp tục xây dựng với tốc độ cao, câu hỏi không chỉ là “rác xây dựng đi đâu”, mà là thành phố có thể giữ lại bao nhiêu vật liệu để phục vụ chính quá trình xây dựng tiếp theo.
Biến “rác thải xây dựng” thành vật liệu có ích
Ngày 27/7/2026, Chủ tịch UBND Thành phố Hà Nội ban hành Chỉ thị 18/CT-UBND, yêu cầu tăng cường quản lý, xử lý, gia cố và tái chế chất thải rắn xây dựng, với mục tiêu tận dụng tối đa nguồn vật liệu tái chế cho các công trình, hạn chế lãng phí tài nguyên.
Điểm đáng chú ý nhất trong chỉ thị là thúc đẩy tái chế, tái sử dụng vật liệu xây dựng ngay tại công trường khi đủ điều kiện. Đất đào có thể được gia cố để phục vụ san nền, đắp nền, làm móng đường, vật liệu bê-tông, gạch, đá sau xử lý có thể trở thành cốt liệu, vật liệu san lấp hoặc cấp phối cũng như các loại vật liệu phù hợp có thể quay trở lại phục vụ chính những dự án đang thi công.
Thành phố cũng đã đặt mục tiêu đến năm 2030 thu gom, xử lý đúng quy định 90% chất thải rắn xây dựng phát sinh tại các đô thị, trong đó 60% được tái sử dụng hoặc tái chế thành sản phẩm, vật liệu xây dựng. Đáng chú ý, 100% công trình xây dựng sử dụng vốn ngân sách phải sử dụng vật liệu tái chế từ chất thải xây dựng để thay thế vật liệu khai thác từ tài nguyên thiên nhiên, nâng tổng công suất xử lý lên khoảng 4.180-4.780 tấn/ngày, cao hơn mức dự báo khoảng 3.400 tấn/ngày vào năm 2030.
Nhưng công suất xử lý vẫn chưa phải câu trả lời cuối cùng. Một hệ thống tái chế chỉ có thể vận hành khi có thị trường cho sản phẩm đầu ra. Theo chuyên gia từ Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), có 3 điểm nghẽn đáng chú ý của Hà Nội gồm: Chất thải chưa được phân loại ngay từ phá dỡ, thiếu quỹ đất cho các cơ sở thu hồi vật liệu và nhu cầu đối với vật liệu tái chế chưa ổn định trong khi vật liệu nguyên sinh vẫn được ưu tiên sử dụng.
Từ đó, UNDP cho rằng, các giải pháp kỹ thuật như phá dỡ có chọn lọc, trạm nghiền di động hay bố trí điểm xử lý gần công trình chỉ có ý nghĩa khi đi kèm cơ chế tạo cầu thị trường, đặc biệt là thông qua mua sắm công xanh để bảo đảm đầu ra ổn định cho vật liệu tái chế.
Thực tế hiện nay với số lượng dự án lớn và dự kiến kéo dài, TP Hà Nội có tiềm năng để xây dựng một quy trình mua sắm công xanh, tạo ra một vòng tuần hoàn ngay trong quá trình đô thị hóa: Công trình cũ tạo vật liệu cho công trình mới. Khi đó, bài toán chất thải xây dựng không còn chỉ là chuyện giảm những bãi phế thải hay ngăn chặn đổ trộm. Nó trở thành bài toán quản trị tài nguyên của một đô thị đang phát triển rất nhanh.
Đề án tổng thể quản lý chất thải rắn xây dựng đến năm 2030 được Hà Nội phê duyệt năm 2025, khi đó thành phố chỉ có hai vị trí xử lý chính được cấp phép hoạt động là bãi chôn lấp Nguyên Khê và điểm xử lý, tái chế tại khu vực 6,5 ha nút giao Pháp Vân-Cầu Giẽ còn một số cơ sở khác đã dừng hoặc mới được tính toán bổ sung theo từng giai đoạn. Đề án cũng thừa nhận những hạn chế về vị trí xử lý, vốn, giải phóng mặt bằng, công nghệ và cơ chế vận hành, trong khi tình trạng đổ trộm chất thải xây dựng còn khó kiểm soát.
