Trong suốt nhiều năm qua, các nhà khoa học tại VAST đã trải qua hành trình dài đầy tâm huyết “chinh phục” và làm chủ công nghệ giám định ADN nhằm xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam.
Thay vì chỉ phụ thuộc vào phương pháp truyền thống hay chuyển giao nguyên bản từ nước ngoài, các chuyên gia đã chủ động nghiên cứu và phát triển hệ thống giải trình tự thế hệ mới để tối ưu hóa việc phân tích những mẫu xương bị phân hủy nặng. PGS, TS Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học thuộc VAST cho biết, những mẫu xương nằm dưới lòng đất hơn nửa thế kỷ đã bị phân hủy đến mức ADN gãy vụn trong khi công nghệ cũ di truyền theo dòng mẹ vốn phổ biến trên thế giới, nhưng khi áp dụng vào đặc thù làng xã, dòng họ tại Việt Nam lại bộc lộ nhiều hạn chế.
Trước thực trạng tỷ lệ thành công của công nghệ cũ còn thấp, các nhà khoa học Việt Nam đặt quyết tâm phải có một quy trình công nghệ riêng, dành cho đặc thù của người Việt, giải quyết vấn đề của Việt Nam. Từ cách đây khoảng 10 năm, Viện Sinh học đã chú ý tìm kiếm phương pháp công nghệ mới, đẩy mạnh trao đổi, nghiên cứu hợp tác với các chuyên gia quốc tế, tạo tiền đề thử nghiệm công nghệ giám định ADN theo tiêu chuẩn quốc tế. Nhiều năm liền, hàng trăm cuộc thử nghiệm đã được tiến hành nhưng tỷ lệ thành công chỉ đạt khoảng 30% cho thấy, công nghệ của thế giới chưa thật sự phù hợp với mẫu hài cốt bị phân hủy nặng tại Việt Nam.
Tháng 7/2019, trong không khí tri ân kỷ niệm Ngày Thương binh liệt sĩ trên cả nước, Trung tâm giám định ADN (Trung tâm) thuộc Viện Sinh học, chính thức đi vào hoạt động. Trung tâm được ưu tiên đầu tư theo tiêu chuẩn khoa học hiện đại, dựa trên nền tảng công nghệ mới với các thiết bị phục vụ công việc tách chiết ADN tự động, khuếch đại và kiểm định ADN, hệ thống giải trình tự ADN thế hệ mới.
Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn, cán bộ giám định tại Trung tâm cho biết, anh và các đồng nghiệp đã tham gia quá trình đào tạo chuyên sâu tại Ủy ban Quốc tế về Tìm kiếm Người mất tích (ICMP) cũng như thực hành ở phòng thí nghiệm tại Hamburg (Đức) hay Hà Lan, học hỏi và làm việc với những chuyên gia đầu ngành về di truyền hình sự của Mỹ. “Quá trình này củng cố chuyên môn và mang lại cho chúng tôi kinh nghiệm dày dặn phục vụ các công tác giám định tại Trung tâm tới nay”, anh Tuấn khẳng định.
Năm 2022, ICMP và VAST ký kết chương trình hợp tác áp dụng công nghệ mới trong xác định danh tính liệt sĩ thông qua phương pháp sử dụng ADN. Chỉ hai năm sau, thông qua các đối tác Mỹ và ICMP, Viện Sinh học chính thức khởi động tiếp nhận dự án hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) nâng cao năng lực giám định hài cốt trong chiến tranh thông qua hợp tác phát triển, chuyển giao công nghệ và tiếp nhận trang thiết bị, hóa chất, vật tư tiêu hao. Đây là dấu ấn rõ rệt trong quá trình chuyển giao công nghệ và tối ưu hóa quy trình phân tích ADN tại Việt Nam. Viện sinh học cũng là đơn vị đầu tiên tại Việt Nam xây dựng thành công quy trình công nghệ phân tích ADN hài cốt liệt sĩ và đã chuyển giao công nghệ cho các đơn vị giám định khác.
Kể từ đó đến nay, cộng đồng khoa học pháp y thế giới ghi nhận công nghệ giám định ADN nhằm xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam là một bài học kinh nghiệm lớn. Đóng góp lớn nhất của các nhà khoa học Việt Nam chính là tinh thần “làm chủ và phát triển”. “Chúng ta không chỉ nhận chuyển giao máy móc mà còn nỗ lực cải tiến quy trình để phù hợp với mẫu vật bị hủy hoại nặng nề do khí hậu nhiệt đới”, PGS, TS Phí Quyết Tiến cho biết, hiện nay, nhiều tổ chức quốc tế đang bày tỏ mong muốn được tiếp nhận ngược lại quy trình công nghệ này từ Việt Nam để áp dụng cho các quốc gia khác.
Trong thời gian tới, ông sẽ tiếp tục làm việc với Cơ quan Kiểm kê Tù binh và Người mất tích Bộ Quốc phòng Mỹ (DPAA) và các giáo sư đầu ngành để báo cáo về công nghệ giám định ADN lần đầu được áp dụng thành công trên mẫu phân hủy nặng. Từ chỗ đi học tập và nhận chuyển giao, Việt Nam đã làm chủ công nghệ phù hợp với đặc thù mẫu vật khó hàng đầu thế giới, phát huy sức sáng tạo của đội ngũ các nhà khoa học nước nhà.
