Mới đây, nghề làm xôi ở Phú Thượng đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đánh dấu bước chuyển mình trong việc gìn giữ, bảo tồn và quảng bá thương hiệu. Đặc biệt, xôi Phú Thượng đã có những sản phẩm đạt tiêu chuẩn 4 sao OCOP.
Từ những gánh xôi truyền thống
Trong những ngày lễ, Tết của dân tộc, hình ảnh xôi Phú Thượng không chỉ xuất hiện trong các mâm cỗ cúng tổ tiên, mà ta còn có thể bắt gặp những thúng xôi thơm ngậy trên các vỉa hè, lề phố như một món ẩm thực dân dã, quen thuộc.
Với giá thành chỉ từ 5.000-10.000 đồng, thực khách đã có thể mua được một gói xôi Phú Thượng thơm ngon, chất lượng.
Trao đổi với chúng tôi, chị Nguyễn Thị Liên Hương, chuyên viên Phòng Kinh tế-Hạ tầng và Đô thị phường Phú Thượng, người có nhiều năm say mê với các sản phẩm OCOP của quận Tây Hồ trước đây cho biết, nghề nấu xôi của người dân Phú Thượng đã được hình thành và song song tồn tại cùng với quá trình gieo trồng cây lúa nước. Lợi thế của một ngôi làng ven sông Hồng, đất đai phì nhiêu, màu mỡ đã tạo nên giống nếp cái hoa vàng đặc biệt cho Phú Thượng mà khó nơi nào sánh được. Với nguồn nguyên liệu tự làm ra - xôi Phú Thượng từ những ngày đầu là vật phẩm dùng cho việc cúng tế, khao vọng, giỗ chạp, cưới xin… chứ chưa được bán rộng rãi như ngày nay.
"Trải qua thời gian, xôi Phú Thượng dần trở nên có tiếng và định hình trong lòng bạn bè du khách thập phương. Ở giai đoạn đầu, nấu xôi vẫn chỉ là một nghề phụ, việc bán xôi vẫn chỉ dành cho phụ nữ. Cùng với sự phát triển của xã hội, người Phú Thượng nhận ra, xôi Phú Thượng đã giúp cho bao gia đình thoát nghèo, trở nên khá giả, có tích lũy", chị Hương cho biết thêm.
Tất bật cho mẻ xôi bán ngày mùng 1, bà Mai Thị Thanh với 37 năm gắn bó với gánh xôi, chia sẻ, từ khi về làm dâu năm 1988, bà đã được truyền dạy làm xôi truyền thống từ đời cha mẹ chồng, từ cách ngâm đỗ, ngâm lạc, nhóm lửa thổi xôi.
Theo bà Thanh, bí quyết làm nên gánh xôi thơm ngon ngoài nguyên liệu, còn là sự cần cù, chịu khó, tỉ mỉ đến từng chi tiết của người nấu. Để có được những thúng xôi ngon dẻo, nóng hổi mỗi ngày, người nấu xôi phải chuẩn bị các khâu từ buổi chiều hôm trước như vo gạo, ngâm đỗ, rửa lá rong lá chuối gói xôi. Mỗi loại xôi cần kỹ thuật riêng về ngâm gạo, trộn nguyên liệu và điều chỉnh mức lửa khi nấu. Thậm chí, vo gạo cũng cần kỹ thuật riêng để hạt gạo không bị vỡ. Muốn xôi đạt được hương vị ngon nhất thì từ sáng sớm người nấu phải dậy đồ xôi để kịp buổi chợ sớm, phục vụ người dân.
Cũng theo bà Thanh, từ khi xôi Phú Thượng đạt tiêu chuẩn 4 sao OCOP và được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thì đầu ra của sản phẩm cũng tốt hơn. Ngoài bán lẻ tại các chợ, sản phẩm được nhiều người buôn bán đến đặt hàng cho hội nghị, giỗ chạp… Tuy nhiên, trước khi được công nhận, gia đình bà Thanh cũng đã đưa xôi đến các trường học và các hội nghị lớn trên địa bàn.
Đến sản phẩm OCOP 4 sao
Theo báo cáo của Ủy ban nhân dân phường Phú Thượng, trước khi trở thành phường của quận Tây Hồ, Phú Thượng là một xã nông nghiệp thuần nông thuộc huyện Từ Liêm - thành phố Hà Nội, được chia thành 3 làng là Thượng Thụy, Phú Gia và Phú Xá (có tên nôm là làng Bạc, làng Gạ và làng Sù). Người dân nơi đây chủ yếu sống bằng nông nghiệp, trồng hoa, cây cảnh và chế biến lương thực.
Trong những năm qua, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân phường Phú Thượng đã thể hiện được quyết tâm cao, ổn định được đời sống nhân dân trong quá trình dịch chuyển cơ cấu kinh tế theo hướng dịch vụ-thương mại-nông nghiệp; trong đó tập trung chỉ đạo chuyển đổi cơ cấu cây trồng, duy trì và phát triển cây hoa đào và nhiều giống hoa có giá trị kinh tế cao. Tận dụng lợi thế sẵn có là làng nghề truyền thống xôi, chè, rượu nếp, bánh đa kê từ lâu đời, chính quyền địa phương đã đặc biệt phát triển làng nghề truyền thống nấu xôi và trồng đào Phú Thượng, với hơn 864 hộ sản xuất kinh doanh xôi; gần 800 hộ trồng đào, diện tích gần 75ha, bao gồm vùng đồng và vùng đất bãi của 11 đội sản xuất. Thu nhập bình quân đầu người của làng nghề đạt từ 40 đến 150 triệu đồng/năm.
Với những nỗ lực không ngừng của lãnh đạo, người dân phường Phú Thượng, năm 2016, Phú Thượng được thành phố Hà Nội công nhận “Làng nghề truyền thống”. Đây là sự ghi nhận cho những tri thức dân gian độc đáo mà người dân nơi đây đã gìn giữ, trao truyền trong nhiều năm qua. Tiếp đó, UBND quận Tây Hồ ra quyết định cho phép phường Phú Thượng được thành lập Hội Làng nghề truyền thống xôi Phú Thượng.
Năm 2019, Làng nghề truyền thống xôi Phú Thượng được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu Xôi Phú Thượng. Đây là cơ hội để sản phẩm của làng nghề ngày càng phát triển đa dạng, chất lượng dịch vụ được củng cố và nâng cao, đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Đặc biệt, đến năm 2024, nghề thủ công truyền thống - Nghề làm xôi Phú Thượng đã được công bố đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch.
Đặc biệt, xôi Phú Thượng đã có những sản phẩm đạt tiêu chuẩn 4 sao OCOP được công nhận vào năm 2020. Tính đến thời điểm này, làng nghề nấu xôi đã có ít nhất hơn 50 năm bề dày truyền thống.
Các cháu học sinh tham quan làng xôi truyền thống Phú Thượng.
Nói tới xôi Phú Thượng không thể không nhắc tới Lễ hội truyền thống của làng Phú Gia, Phú Thượng. Lễ hội làng Phú Gia diễn ra vào 3 ngày 8,9,10 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Nhân dân địa phương làm lễ cơm mới, dâng cúng lên Thành hoàng làng những sản phẩm xôi do mình làm ra để bày tỏ lòng biết ơn và cầu mong mùa màng bội thu.
Đồng thời, các gia đình nấu chè bà cốt dâng cúng lên bàn thờ tổ tiên tại gia đình để bày lòng biết ơn tổ tiên và mong muốn con cháu làm ăn suôn sẻ. Bên cạnh đó, để giữ trọn tinh hoa của nghề truyền thống, xôi Phú Thượng thường xuyên được mời tham gia các gian hàng lễ hội, quảng bá sản phẩm OCOP của thành phố Hà Nội. Đến nay, các sản phẩm xôi ngũ sắc, xôi chè, xôi xéo đã đạt chứng nhận Sản phẩm OCOP 4 sao do Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội cấp.
Với những nỗ lực quảng bá sản phẩm truyền thống cùng tinh thần bền bỉ giữ gìn làng nghề, xôi Phú Thượng đã định vị được thương hiệu ẩm thực Thủ đô, góp phần đưa Hà Nội trở thành điểm đến ẩm thực hấp dẫn với bạn bè trong nước và quốc tế.
