Trí thức Việt tại Bỉ và Luxembourg mạnh mức nào?

Chiều muộn 20/3/2025, một chiếc xe chở 5 người Việt từ Antwerpen (Bỉ) thẳng hướng Luxembourg. Cầm lái là một doanh nhân, tên sẽ nhắc sau, đang đưa những đại diện “chất xám Việt tại Bỉ” sang ghép đội hình với “chất xám Việt ở Luxembourg” để lập Hội Trí thức Việt Nam tại Bỉ và Luxembourg (ViLaB). Một năm đã trôi qua, đội hình này mạnh đến đâu?

Chứng kiến sự ra đời của ViLaB có Phó Thủ tướng Thường trực Nguyễn Hòa Bình và ông Nguyễn Văn Thảo, Đại sứ Việt Nam tại Vương quốc Bỉ. Từ đây ViLaB chính thức thi đấu vì màu cờ sắc áo: Kết nối và đưa trí tuệ Việt ở châu Âu về phục vụ quê hương bằng những dự án thiết thực.

Màn chào sân của mô hình nguyên tử

Chuyến xe ấy cũng chở theo một bản sao mô hình nguyên tử Atomium nổi tiếng của Bỉ, quà tặng ý nghĩa đại diện ViLaB gửi tới Phó Thủ tướng Thường trực Nguyễn Hòa Bình. Thông điệp đã quá rõ ràng: Trong hành trình vươn ra thế giới của trí thức Việt vẫn luôn cảm nhận được lực hút từ quê hương.

Sau 9 tháng ra đời, ViLaB đã kết nối và đạt được những thỏa thuận cụ thể qua hơn 7 dự án, nhiều chương trình đào tạo thành công, khuyến nghị chính sách được công nhận cao từ các bộ, ngành, truyền thông.

TS Phùng Quốc Trí

Vừa chào sân, mũi nhọn Y học hạt nhân và Năng lượng hạt nhân trong đội hình ViLaB đã thực hiện những đường chuyền đầu tiên: Khởi động dự án ứng dụng đồng vị phóng xạ nhằm chẩn đoán và điều trị ung thư với Bệnh viện Quân y 108 và Bệnh viện 19-8; Tham gia giảng dạy trong khóa đào tạo xây dựng nhà máy điện hạt nhân cho Công ty cổ phần Dịch vụ khai thác dầu khí PTSC l tại Vũng Tàu; Gửi khuyến nghị quan trọng về điện hạt nhân, quản lý rác thải hạt nhân; Chuyển giao công nghệ thụ tinh trong ống nghiệm, y học hạt nhân...

Các thành viên ViLaB, dẫn đầu là TS Phùng Quốc Trí (đang làm việc tại Trung tâm Nghiên cứu hạt nhân của Bỉ - Belgian Nuclear Research Centre) đã về Việt Nam vào tháng 8/2025 để trao đổi chuyên sâu với Bệnh viện Quân y 108 về y tế hạt nhân và công nghệ sinh học. Tháng 11/2025 nhóm mũi nhọn này cũng về nước làm việc với Bệnh viện 19-8 để đánh giá tiềm năng hợp tác y tế hạt nhân với Bỉ.

TS Phùng Quốc Trí, Chủ tịch ViLaB tâm đắc “Sau 9 tháng ra đời, ViLaB đã kết nối và đạt được những thỏa thuận cụ thể qua hơn 7 dự án, nhiều chương trình đào tạo thành công, khuyến nghị chính sách được công nhận cao từ các bộ, ngành, truyền thông. Hai lĩnh vực nổi bật là hạt nhân và AI đều có dự án đang chạy thực tế và phù hợp ưu tiên quốc gia. Hiện chúng tôi tiếp tục hoàn thiện hồ sơ của gần 100 chuyên gia, nhà khoa học, kỹ sư và doanh nhân Việt đang làm việc tại Bỉ, Luxembourg và các nước lân cận như Pháp, Hà Lan..., để tham gia tư vấn khoa học cho các đối tác tại Việt Nam”.

Công thức vàng tại Luxembourg: Chồng IT, vợ quản lý tài chính

Cũng trong chuyến sang Luxembourg hôm đó, người viết bài này được nghe về một mô hình thú vị: Chồng làm Công nghệ thông tin (IT) - vợ làm quản lý tài chính. Thực tế phản ánh đúng cấu trúc chất xám đặc trưng của cộng đồng người Việt tại quốc gia bé nhỏ nhưng lắm võ này: Đang là thị trường đầu tư tài chính lớn thứ 2 thế giới; dẫn đầu châu Âu về vệ tinh truyền thông; nhiều tập đoàn lớn chọn Luxembourg làm trụ sở chính (như Amazon); thuộc nhóm đầu thế giới về phát triển AI, vật liệu mới, khai thác tài nguyên không gian...

Nhiều nữ trí thức Việt tại Luxembourg khởi đầu bằng việc học tài chính-kế toán tại Đại học Luxembourg, sau đó nhanh chóng gia nhập các tập đoàn ngân hàng, quỹ đầu tư, công ty tài chính lớn của châu Âu. Trong cộng đồng người Việt ở đây, không ít gương mặt nữ đang giữ vị trí trụ cột trong những hệ thống tài chính phức tạp bậc nhất châu Âu. Thú vị ở chỗ, trái với công thức “vợ đếm tiền cho chồng”, trong nhiều gia đình Việt ở đây việc quản lý tài chính tại nhà lại do các anh chồng đảm nhiệm. Đơn giản vì các chị đã quá tải với những con số và quyết định tài chính ở công ty. Chồng thường giúp việc này để vợ bớt căng thẳng khi về nhà.

Nếu AI là ai?

Nếu tài chính-kế toán là “tiền vệ trụ”, thì AI chính là “tiền vệ kiến thiết” của đội hình trí thức Việt tại Bỉ và Luxembourg. Nhưng ở đây, AI không chỉ là mặt hào nhoáng của tấm huy chương xu hướng. Đặc điểm chung của những người đang là trụ cột trong mũi nhọn này ở ViLaB: Thận trọng và kín kẽ. Chỉ một lần mở đề với họ, sẽ nắm được những từ khóa để nhận diện họ là ai. Những từ khóa đó là an toàn AI, chất lượng mô hình và tác động dài hạn đến sức khỏe tinh thần trong bối cảnh EU đang siết chặt quy định về AI, mạng xã hội và bảo vệ thế hệ trẻ.

Trong khi AI tại Việt Nam được ứng dụng ngày càng nhiều, nhưng số lượng đơn vị thật sự hiểu sâu, triển khai đúng cách và kiểm soát chặt chẽ chất lượng hệ thống AI còn hạn chế. Đặc biệt, các vấn đề về an toàn, độ tin cậy và trách nhiệm giải trình của ứng dụng AI chưa nhận được sự quan tâm đồng đều. TS Mai Xuân Phú góp ý: “Tôi cho rằng, Việt Nam cần sớm hình thành một Trung tâm Kiểm định quốc gia về Phần mềm và AI. Trung tâm này có vai trò xây dựng bộ tiêu chí chất lượng phần mềm và AI theo chuẩn quốc tế, ban hành hướng dẫn kiểm thử chuyên sâu, cung cấp dịch vụ kiểm thử - chứng nhận minh bạch, từng bước áp dụng các yêu cầu bắt buộc đối với hệ thống AI - đồng thời tận dụng và lan tỏa kinh nghiệm tốt từ các doanh nghiệp hàng đầu trong nước. Tôi sẵn sàng đóng góp chuyên môn để cùng nâng cao chất lượng phần mềm, thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành công nghệ tại Việt Nam”.

Từ phòng thí nghiệm châu Âu đến đồng ruộng Việt Nam

Lực hút về quê hương của đội ngũ trí thức Việt tại ViLaB còn đi sâu vào nông nghiệp và công nghệ sinh học, được coi là lĩnh vực sống còn của Việt Nam trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Từng làm việc tại Viện Di truyền nông nghiệp Việt Nam trước khi nhận học bổng Quỹ Rockefeller sang Bỉ làm tiến sĩ, chuyên gia công nghệ sinh học Nguyễn Ninh Thuận vẫn đang “bám đồng bám ruộng” theo cách riêng. Chị hiện làm việc cho Tập đoàn BASF (Agricultural Solutions Belgium NV) chi nhánh tại Bỉ, nơi chuyên nghiên cứu, phát triển và kinh doanh các giải pháp nông nghiệp, đồng thời cũng là người dẫn đầu mũi nhọn Công nghệ sinh học tại ViLaB.

Với chị Thuận, câu nói của người xưa “nhất giống, nhì phân” vẫn còn nguyên giá trị trong thời đại công nghệ 4.0: “Các sản phẩm có khả năng thương mại hóa cao nhất chính là giống cây trồng năng suất cao, phân bón vi sinh và các giải pháp sinh học bảo vệ cây trồng. Vấn đề then chốt không phải là ý tưởng, mà là bộ công cụ nghiên cứu (toolkit): Sinh học phân tử, công nghệ tế bào, quy trình tạo sản phẩm nhanh. Ai ra thị trường trước, người đó dẫn dắt cuộc chơi”.

Mở rộng đội hình thực chiến

Đã đến lúc phải coi trí thức Việt ở nước ngoài không chỉ là “nguồn lực tiềm năng” mà còn là đối tác đồng kiến tạo. Để kiến tạo cũng cần những gương mặt mới trong kết nối hai chiều để thực chiến hiệu quả hơn. Gần đây ViLaB đã mời TS Nguyễn Quốc Định (Phó Ban Hợp tác quốc tế Trường đại học Phenikaa) đảm nhận vai trò cố vấn về Hợp tác Giáo dục, Khoa học và Công nghệ. Tại Bỉ, ông Eric Van Vaerenbergh, Giám đốc điều hành ATENAS Belgium - cơ quan kiểm định an toàn điện của Bỉ, giảng viên về thiết bị và điện cao áp tại École Centrale des Arts et Métiers, đã nhận lời làm cố vấn đặc biệt cho ViLaB.

Trở lại với chuyến xe từ Antwerpen sang Luxembourg chiều 20/3/2025, người cầm lái là Nguyễn Thành Vinh, Chủ tịch Hội doanh nghiệp Việt Nam tại Bỉ. Duyên đưa đường này lại mở lối cho sự kiện tăng cường sức mạnh vào đầu năm mới: Đại sứ quán Việt Nam tại Bỉ và Luxembourg, Hội Trí thức Việt Nam tại Bỉ và Luxembourg cùng Hội Doanh nghiệp Việt Nam tại Bỉ sẽ đồng tổ chức Hội thảo Thúc đẩy hợp tác Khoa học- Công nghệ-Thương mại Việt Nam-EU vào ngày 7/3/2026. Hội thảo hứa hẹn quy tụ khoảng 70-100 học giả, lãnh đạo ngành, nhà ngoại giao và doanh nhân. Đây là bước hợp tác quan trọng, tạo nền tảng trao đổi kiến thức và kinh nghiệm, mở ra cơ hội kết nối, thúc đẩy các dự án khoa học, công nghệ và thương mại giữa Việt Nam và châu Âu.