Tại Hội thảo "Nông nghiệp tái sinh, hướng đi bền vững cho nông nghiệp Việt Nam", nhiều chuyên gia trong nước và quốc tế nhận định, chuyển đổi sang mô hình sản xuất tái sinh không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích mà đang dần trở thành yêu cầu tất yếu để nông sản Việt Nam đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường toàn cầu. Ông Wouter Melis Van Ravenhorst, Giám đốc Control Union Việt Nam, cho biết Việt Nam là quốc gia có nhiều lợi thế về nông nghiệp, song cũng đang chịu sức ép ngày càng lớn từ các "rào cản xanh" của các thị trường xuất khẩu. Các yêu cầu về giảm phát thải, bảo vệ đa dạng sinh học, chống mất rừng và truy xuất nguồn gốc đang trở thành điều kiện bắt buộc đối với nhiều mặt hàng nông sản.
Theo ông Wouter, nông nghiệp tái sinh là giải pháp góp phần phục hồi hệ sinh thái, cải thiện sức khỏe đất, giảm phát thải khí nhà kính và nâng cao giá trị nông sản trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Cùng quan điểm, bà Hoàng Thị Thu Hương, cán bộ dự án cấp cao của GIZ cho rằng, điểm cốt lõi của nông nghiệp tái sinh là phục hồi các nguồn tài nguyên tự nhiên thay vì chỉ tập trung tối đa hóa sản lượng.
Theo Đề án "Sản xuất giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025 đến 2035, tầm nhìn đến năm 2050" của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cà-phê được xác định là một trong những ngành hàng có nhiều tiềm năng giảm phát thải khí nhà kính, cùng với lúa, mía, khoai mì và chuối. Bà Hương nhận định, việc chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp tái sinh sẽ giúp ngành cà-phê đáp ứng các quy định mới của thị trường quốc tế, trong đó có Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR); đồng thời tạo cơ hội tham gia thị trường tín chỉ carbon trong tương lai, mở thêm nguồn thu cho người sản xuất.
Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp đã chủ động phối hợp người nông dân triển khai các mô hình canh tác theo hướng tái sinh. Trong đó, Chương trình Nescafé Plan do Nestlé Việt Nam triển khai từ năm 2011 được xem là một trong những sáng kiến thúc đẩy chuyển đổi sản xuất cà phê theo hướng bền vững tại khu vực Tây Nguyên. Theo ông Phạm Phú Ngọc, Trưởng Chi nhánh Công ty Nestlé Việt Nam tại Tây Nguyên, Giám đốc Chương trình Phát triển Nông nghiệp: Thách thức lớn nhất trong quá trình chuyển đổi không nằm ở kỹ thuật mà ở việc giúp người nông dân tiếp cận những khái niệm mới theo cách dễ hiểu và có thể áp dụng ngay trong thực tế sản xuất. Theo đó, các nguyên tắc của nông nghiệp tái sinh được cụ thể hóa thành ba nhóm thực hành chính gồm quản lý đất, quản lý nước và bảo tồn đa dạng sinh học.
Đối với đất, người dân được hướng dẫn duy trì thảm thực vật che phủ, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp để sản xuất phân hữu cơ và bón phân cân đối. Các giải pháp này giúp giảm từ 20-40% lượng phân bón hóa học; đồng thời cải thiện độ phì nhiêu của đất và giảm chi phí sản xuất. Về nước, người trồng cà-phê được hướng dẫn theo dõi độ ẩm đất và xác định đúng nhu cầu tưới của cây. Nhờ đó, lượng nước tưới có thể giảm từ khoảng 700-1.000 lít xuống còn khoảng 400 lít cho mỗi gốc cà-phê mà vẫn bảo đảm năng suất.
Bên cạnh đó, đa dạng sinh học được tăng cường thông qua các mô hình trồng xen và nông lâm kết hợp. Việc kết hợp trồng cà-phê với hồ tiêu hoặc cây ăn quả không chỉ tạo bóng mát, cải thiện hệ sinh thái mà còn giúp người dân đa dạng hóa nguồn thu trên cùng diện tích canh tác. Không chỉ mang lại lợi ích về môi trường, nông nghiệp tái sinh còn tạo hiệu quả kinh tế rõ nét cho người sản xuất. Theo ghi nhận từ chương trình, thu nhập của nông hộ có thể tăng từ 30-150% so mô hình chuyên canh cà-phê nhờ giảm chi phí đầu vào và gia tăng nguồn thu từ cây trồng xen.
Hiệu quả này được minh chứng tại mô hình canh tác của bà Mai Thị Nhung ở Đắk Lắk. Trên diện tích 2ha cà-phê trồng xen hồ tiêu và sầu riêng, kết hợp ứng dụng công cụ quản lý kinh tế nông hộ dựa trên dữ liệu số, gia đình bà đạt lợi nhuận hơn 1,2 tỷ đồng mỗi vụ. Theo ông Nguyễn Văn Thiết, Quản lý Văn phòng Rainforest Alliance tại Việt Nam, đây là thời điểm thuận lợi để ngành cà-phê Việt Nam đẩy mạnh chuyển đổi theo hướng phát triển bền vững nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường quốc tế.
Ông cho rằng, một trang trại tái sinh không chỉ tạo ra nông sản mà còn góp phần phục hồi hệ sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học và xây dựng mối quan hệ hài hòa hơn giữa con người với thiên nhiên. "Đất không chỉ là tư liệu sản xuất mà cần được coi là một đối tác. Khi đó, người nông dân không chỉ khai thác mà còn đầu tư để đất ngày càng khỏe hơn, màu mỡ hơn cho những mùa vụ tiếp theo", ông Nguyễn Văn Thiết nhấn mạnh.
Các chuyên gia nhận định, trong bối cảnh xu hướng tiêu dùng xanh và các quy định về phát triển bền vững ngày càng phổ biến trên thế giới, chuyển đổi sang nông nghiệp tái sinh sẽ không chỉ giúp ngành cà-phê Việt Nam vượt qua các rào cản thương mại mới mà còn tạo nền tảng để nâng cao giá trị gia tăng, xây dựng thương hiệu cà-phê Việt Nam theo hướng phát triển bền vững trong dài hạn.
