Tỉnh Sơn La có 521 hợp tác xã nông nghiệp đang hoạt động. Trong đó, nhiều hợp tác xã đã tích cực áp dụng các tiêu chuẩn sản xuất xanh như cấp mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, chứng nhận VietGAP, GlobalGAP, HACCP, hữu cơ, ứng dụng nhà lưới, nhà kính và hệ thống tưới tiết kiệm nước.
Hiện Sơn La có 63 hợp tác xã được cấp mã số vùng trồng, trong đó 58 hợp tác xã có mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu; 99 hợp tác xã tham gia xây dựng 125 sản phẩm OCOP. Trong giai đoạn 2022-2024, có 78 lượt hợp tác xã được cấp các chứng nhận VietGAP, HACCP và hữu cơ.
Ông Dương Gia Định, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Sơn La, cho biết, nông nghiệp xanh là phương thức sản xuất sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, giảm phát thải khí nhà kính, hạn chế hóa chất độc hại, bảo vệ môi trường và hướng tới phát triển bền vững.
Theo ông Định, việc triển khai các mô hình nông nghiệp xanh đã mang lại hiệu quả kinh tế tăng từ 15%-20% so với sản xuất thông thường nhờ giảm chi phí sản xuất, nâng cao giá trị sản phẩm, đáp ứng yêu cầu về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn xuất khẩu, đồng thời, nông sản có khả năng cạnh tranh tốt hơn tại các thị trường khó tính như Liên minh châu Âu, Nhật Bản và Hoa Kỳ.
Không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, các mô hình sản xuất xanh còn góp phần giảm ô nhiễm đất, nước và không khí; bảo vệ độ phì nhiêu của đất, giảm phát thải khí nhà kính và tận dụng hiệu quả phụ phẩm nông nghiệp để phát triển kinh tế tuần hoàn.
Một trong những điển hình tiêu biểu là Hợp tác xã cà-phê Bích Thao, phường Chiềng Cơi. Ông Nguyễn Xuân Thao, Giám đốc hợp tác xã cho biết: Năm 2017, quy mô của hợp tác xã nhỏ, chỉ có 11 thành viên và 50 ha canh tác. Người dân quen hái tuốt cành lẫn quả xanh, phơi thô ngoài trời, sử dụng nhiều phân bón hóa học khiến đất bạc màu, giá cà phê nhân thô rất thấp và bấp bênh.
Sau gần một thập kỷ chuyển đổi, hợp tác xã cà-phê Bích Thao đã mở rộng lên 150ha cà phê đặc sản, liên kết sản xuất với khoảng 1.200 hộ nông dân; đạt các chứng nhận VietGAP, UTZ; ứng dụng mã số vùng trồng kỹ thuật số và hệ thống truy xuất nguồn gốc bằng mã QR.
Toàn bộ quy trình sản xuất được hợp tác xã cà-phê Bích Thao thay đổi theo hướng bền vững, từ thu hái quả chín 100%, sử dụng phân bón hữu cơ đến sơ chế ủ yếm khí và phơi trong hệ thống nhà màng khép kín.
Ông Nguyễn Xuân Thao cho biết thêm, Hợp tác xã đã đầu tư lớn vào hạ tầng “xanh” gồm hệ thống nhà màng kiểm soát độ ẩm, nhiệt độ, máy móc sơ chế phân loại màu hạt tự động và chi phí kiểm định chất lượng xuất khẩu châu Âu.
Nhờ hướng đi này, doanh thu của hợp tác xã cà-phê Bích Thao hiện đạt hơn 40 tỷ đồng mỗi năm. Các sản phẩm cà-phê chế biến sâu có giá bán từ 230.000-270.000 đồng/kg, cao hơn nhiều lần so với cà phê thô thông thường. Hợp tác xã tạo việc làm ổn định cho hàng chục lao động địa phương với thu nhập bình quân hơn 10 triệu đồng/tháng.
Là một trong những hộ liên kết sản xuất với hợp tác xã, ông Nguyễn Xuân Tùng, chia sẻ: Gia đình tôi có 3ha cà-phê và được hợp tác xã bao tiêu toàn bộ sản phẩm. Khi tham gia liên kết, các hộ được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc cà-phê theo hướng hữu cơ, tận dụng phụ phẩm sản xuất làm phân bón, nên năng suất và giá bán tăng khoảng 20-30% so với trước.
Theo ông Nguyễn Xuân Tùng, Hợp tác xã cà-phê Bích Thao còn đầu tư hệ thống máy sàng công nghệ Đức và Mỹ, dây chuyền rang xay, kho bảo quản hiện đại. Hiện công suất chế biến đạt 80 tấn cà-phê nhân/ngày đêm và mỗi năm xuất khẩu từ 4.000-6.000 tấn cà-phê nhân sang hơn 20 quốc gia.
Không chỉ ở lĩnh vực trồng trọt, mô hình kinh tế tuần hoàn đang được nhiều doanh nghiệp tại Sơn La áp dụng hiệu quả. Tại Công ty Cổ phần mía đường Sơn La, toàn bộ phụ phẩm trong quá trình chế biến mía đều được tận dụng để sản xuất phân bón và nguyên liệu phát điện. Khoảng 120.000 tấn bã mía mỗi vụ được sử dụng làm nhiên liệu đốt, cung cấp hơi cho nhà máy phát điện công suất 9 MW.
Lượng bã mía dư thừa tiếp tục được bán cho các đơn vị sản xuất viên nén xuất khẩu hoặc hợp tác xã để sản xuất phân bón hữu cơ. Tro và bã bùn cũng được thu gom phục vụ sản xuất phân bón cho vùng nguyên liệu.
Tương tự, tại Nhà máy phân bón Sông Lam Tây Bắc đã tái sử dụng vỏ quả cà-phê, vỏ sắn, bã sắn và phụ phẩm trái cây từ các nhà máy chế biến nông sản làm nguyên liệu sản xuất phân bón hữu cơ, góp phần giảm chất thải và gia tăng giá trị phụ phẩm.
Cùng với chuyển đổi xanh, nhiều mô hình sản xuất ứng dụng công nghệ cao tại Sơn La đang cho hiệu quả kinh tế vượt trội. Các giống ớt chuông, cà chua ghép, dưa lưới, dưa lê Hàn Quốc trồng trong nhà lưới đạt doanh thu từ vài trăm triệu đến hơn một tỷ đồng mỗi héc-ta. Nhiều loại cây ăn quả mới như na Hoàng Hậu, nhãn Ánh Vàng 205, nho Hạ Đen hay chanh leo vàng cũng đang mở ra hướng đi triển vọng cho nông dân.
Ông Dương Gia Định, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh, thông tin: Sơn La đang tiếp tục hỗ trợ hợp tác xã, doanh nghiệp ứng dụng công nghệ số theo hướng thiết thực, hiệu quả nhằm hình thành hệ sinh thái nông nghiệp số và nâng cao sức cạnh tranh cho nông sản địa phương.
Tỉnh ban hành Kế hoạch số 111/KH-UBND về triển khai, áp dụng và quản lý hệ thống truy xuất nguồn gốc giai đoạn 2026-2030. Mục tiêu là đào tạo, tập huấn chuyên sâu cho 100% cán bộ quản lý nhà nước liên quan đến truy xuất nguồn gốc, đồng thời hỗ trợ 100% doanh nghiệp, hợp tác xã có nhu cầu được trang bị kỹ năng triển khai và vận hành hệ thống truy xuất.
Hiện Sơn La có hơn 85.000ha cây ăn quả, 33.600ha cà-phê, 6.132ha chè và khoảng 10.000ha mía. Trong đó, xoài là một trong những cây trồng chủ lực với hơn 16.450ha và 71 mã số vùng trồng xuất khẩu.
Tại Hợp tác xã Nông nghiệp Xuân Tiến, xã Yên Châu, các thành viên đã thay đổi phương thức canh tác theo hướng sử dụng chế phẩm sinh học, hạn chế thuốc bảo vệ thực vật hóa học để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Ông Quàng Văn Xuân, Giám đốc hợp tác xã, cho biết, Hợp tác xã đang phối hợp với doanh nghiệp hoàn thiện hồ sơ, lấy mẫu kiểm tra chất lượng để gửi chào hàng sang thị trường Nhật Bản. Nhờ chăm sóc đúng kỹ thuật, diện tích xoài năm nay có tỷ lệ quả loại 1 dự kiến cao hơn những năm trước.
Tuy nhiên, theo ông Xuân, để phát triển bền vững, các hợp tác xã cần chủ động chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp truyền thống sang kinh tế nông nghiệp số và xanh; đẩy mạnh ứng dụng nhật ký điện tử, truy xuất nguồn gốc, phần mềm quản lý sản xuất, hệ thống cảm biến và tưới tiết kiệm nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất.
Theo định hướng của ngành nông nghiệp tỉnh Sơn La, thời gian tới tỉnh sẽ tiếp tục củng cố năng lực quản trị hợp tác xã, phát triển sản xuất gắn với lợi thế địa phương, mở rộng liên kết chuỗi giá trị và thị trường tiêu thụ, đồng thời gắn phát triển hợp tác xã với xây dựng nông thôn mới.
Với những kết quả đạt được, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số đang trở thành động lực quan trọng giúp nông nghiệp Sơn La phát triển theo hướng hiện đại, bền vững, nâng cao giá trị nông sản và cải thiện đời sống người dân vùng nông thôn và miền núi.
